Zęby W Zwierciadle Czasu. O Higienie Zębów W Felietonie Z 1893

Prezentowany tekst stanowi swobodną gawędę inspirowaną felietonem pt. „Z Hygieny. Hygiena zębów”, opublikowanym w Łodzianinie. Kalendarzu informacyjno‑adresowym na Rok 1893. Oryginał tego niezwykłego świadectwa XIX-wiecznej troski o zdrowie jamy ustnej znajduje się w zbiorach Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi, w dziale Regionalia Ziemi Łódzkiej.

Publikacja ta, jako dzieło z końca XIX wieku, objęta jest statusem domeny publicznej, co pozwala na jej swobodne wykorzystanie i twórcze opracowania. Niniejsza gawęda nie jest wiernym przedrukiem, lecz autorską interpretacją i lekkim felietonowym komentarzem do dawnych zaleceń higienicznych, ukazującym, jak ówczesne spostrzeżenia splatały się z humorem, metaforą i codziennością.

Cukier i tytoń:
„W 1893 roku cukier był wrogiem, a tytoń sprzymierzeńcem. Dziś wiemy, że to tak, jakby powiedzieć: ‘Wilk groźny, ale smok w sumie nieszkodliwy’.”

Gawęda o zębach, czyli jak nie dać się przegryźć historii.

Autor. Almanach Łódzki. Zdjęcie Krzysztof Sadłowski, 2025.

Zęby to nie tylko białe ozdoby uśmiechu, ale prawdziwi strażnicy całego organizmu. Kto je lekceważy, ten jak gospodarz, co dach dziurawy zostawia – najpierw kapie w izbie, a potem cała chałupa wilgocią przesiąka. Tak i z zębami: zaczyna się od niewinnej dziurki, a kończy na migrenach, bólach rąk, a nawet kłopotach z oczami czy uszami. Ot, mały ząb, a potrafi narobić hałasu w całym ciele niczym rozkapryszony skrzypek w orkiestrze.

Chleb razowy kontra torty z kremem. Ciekawą obserwację poczyniono już w XIX wieku: lud prosty, co chleb razowy gryzie i wapnia w jadle nie żałuje, miał zęby mocne jak dębowe belki. Tymczasem panowie i panie z wyższych sfer, co to raczej tortem niż razowcem się raczyli, zęby mieli kruche niczym porcelana. Cywilizacja, to nie tylko kolej żelazna i elektryczność, ale i próchnica w pakiecie.

Szczotka, proszek i pionowy marsz. Podstawą higieny – jak mawiano – jest szczotkowanie dwa razy dziennie. I to nie byle jak! Żadne tam machanie od ucha do ucha, bo wtedy resztki jedzenia tylko się w szczeliny wciska. Prawidłowo pionowo, od dziąsła ku końcom zębów, jak żołnierz maszerujący w szeregu. A im wcześniej się tego nauczyć, tym lepiej bo nawyk z dzieciństwa to jak dobrze wbity gwóźdź: trzyma całe życie.

Treść postu polecana Gdzie koń był królem, a kura gwiazdą. Dzieje Lecznicy Pod Koniem

Kreda zamiast cudów z Paryża. Ówcześni dentyści zalecali kredę pławioną z dodatkiem kory chinowej i olejków eterycznych. Proste, tanie, skuteczne. A te wszystkie zagraniczne pasty, kremy i „elektryczne” szczoteczki? Humbug! – wołano. I coś w tym było, bo przecież nie opakowanie, a działanie się liczy.

Cukier (słodki wróg, tytoń) dziwny sprzymierzeniec. Cukier, choć miły w smaku, w ustach szybko zmienia się w kwas mleczny, a ten zębom szkodzi jak rdza żelazu. Dlatego po słodyczach płukanie obowiązkowe. A tytoń? O dziwo, w 1893 roku uchodził za sprzymierzeńca, bo dym miał działać przeciwgnilnie. Dziś wiemy, że to raczej fałszywy przyjaciel, ale cóż każda epoka ma swoje złudzenia.

Gdy oddech nie pachnie fiołkami. Nieprzyjemny zapach z ust bywał oznaką chorób ogólnych, ale częściej zwykłego zaniedbania. Na to polecano płukanki z nadmanganianu potasu, które nie tylko odświeżały, ale i dezynfekowały.

Dentysta, strażnik ostatniej instancji. Domowe sposoby dobre są na profilaktykę, ale gdy ząb już zepsuty – tylko dentysta pomoże. Plombowanie złotem najtrwalsze, cementem najładniejsze. A jeśli ząb nie do uratowania, lepiej go usunąć, niż pozwolić, by sąsiedzi też się zarazili.

Proteza nie tylko dla próżności. Brak zębów to nie tylko kłopot estetyczny, ale i zdrowotny. Bez nich żołądek cierpi, bo źle pogryzionego jadła nie strawi. Dlatego protezy uznawano za konieczność – i dla zdrowia, i dla urody.

Higiena zębów to nie fanaberia, lecz fundament zdrowia. Ząb to jak cegła w murze – jedna wypadnie, a cała ściana może się chwiać. A że przy okazji uśmiech staje się piękniejszy – to już tylko wisienka na torcie (oczywiście bez nadmiaru cukru!).

Dentysta ostatniej instancji:
„Plombowanie złotem było najtrwalsze. Pacjent wychodził z gabinetu z uśmiechem wartym więcej niż jego kamienica.”

Oto porównanie zaleceń z artykułu z 1893 roku z dzisiejszą wiedzą stomatologiczną.

Temat	1893	Dziś
Sztuczne zęby	protezy traktowano jako konieczność dla zdrowia i estetyki.	oprócz protez stosuje się implanty i mosty, które lepiej odtwarzają funkcję naturalnych zębów.
Higiena codzienna	zalecano szczotkowanie dwa razy dziennie, pionowo – od dziąsła ku końcom zębów.	nadal rekomenduje się szczotkowanie 2× dziennie, ale ruchy mogą być okrężne lub wibracyjne (np. metoda Bassa), by lepiej usuwać płytkę nazębną i chronić dziąsła.
Środki czyszczące	polecano kredę pławioną z dodatkami, krytykowano węgiel drzewny i „modne” pasty.	stosuje się pasty z fluorem, który wzmacnia szkliwo i chroni przed próchnicą. Węgiel aktywny wrócił jako trend, ale stomatolodzy podchodzą do niego ostrożnie (może być zbyt ścierny).
Dieta i używki	ostrzegano przed cukrem (powstawanie kwasu mlekowego), ale tytoń uznawano za „nieszkodliwy” dla zębów.	potwierdzono, że cukier to główny czynnik próchnicy. Tytoń natomiast jest jednoznacznie szkodliwy – powoduje przebarwienia, choroby dziąseł i zwiększa ryzyko raka jamy ustnej.
Nieprzyjemny zapach z ust	zalecano płukanki z nadmanganianu potasu.	stosuje się płyny z chlorheksydyną, olejkami eterycznymi lub fluorem. Halitoza jest traktowana jako objaw chorób jamy ustnej lub ogólnoustrojowych.
Leczenie i dentysta	zalecano regularne wizyty, plombowanie złotem lub cementem, usuwanie zębów nie do uratowania.	nadal obowiązuje profilaktyka i regularne kontrole. Plomby wykonuje się z kompozytów światło-utwardzalnych, a ekstrakcja to ostateczność.

Zadziwiające, jak wiele zaleceń sprzed ponad 130 lat wciąż jest aktualnych (codzienne szczotkowanie, ograniczanie cukru, wizyty u dentysty). Największa różnica dotyczy oceny tytoniu i rozwoju nowoczesnych materiałów oraz technik leczenia.