Sukno, kapitał i samopomoc. Zgierz i sto lat przemysłowej potęgi 1821–1914

Zgierz, jako jedno z kluczowych ogniw łódzkiego okręgu przemysłowego, odegrał fundamentalną rolę w procesie kształtowania się nowoczesnej gospodarki włóknistej na ziemiach polskich.

Jego dynamiczny rozwój zapoczątkowała przełomowa umowa z 1821 roku, która dzięki systemowi bezprecedensowych przywilejów przyciągnęła do miasta rzesze wykwalifikowanych sukienników z zagranicy. Podczas gdy sąsiednia Łódź stała się potęgą bawełnianą, Zgierz konsekwentnie budował swoją tożsamość jako ośrodek produkcji wełnianej i sukienniczej. Analiza statystyk z początku XX wieku ukazuje miasto jako prężny organizm, w którym wielkie towarzystwa akcyjne współistniały z setkami mniejszych warsztatów. Niniejsze opracowanie przybliża drogę Zgierza od rolniczego miasteczka do statusu przemysłowego lidera regionu.

Historia i ówczesny stan przemysłu w Zgierzu („Rocznik Gebethnera i Wolffa”, 1914).

• Zgierz został przedstawiony jako jedno z trzech najważniejszych ognisk przemysłowych okręgu łódzkiego, któremu przypisuje się historyczne pierwszeństwo w rozwoju wielkiego przemysłu.
• Kluczowym momentem dla miasta była umowa z 30 marca 1821 roku, która oferowała zagranicznym sukiennikom bezpłatną ziemię, materiały budowlane oraz wieloletnie zwolnienia z podatków.
• Dzięki tym wyjątkowym przywilejom Zgierz szybko stał się centrum przemysłu sukienniczego, podczas gdy sąsiednia Łódź zdominowana została przez bawełnę.
• W 1914 roku strukturę przemysłową miasta tworzyły głównie małe i średnie przedsiębiorstwa, a dużych towarzystw akcyjnych było zaledwie kilka.
• Największymi graczami na rynku były firmy takie jak „Lorenz i Krusche” oraz fabryka sukna Borsta, generująca najwyższy obrót rzędu 2 milionów rubli.
• Łączny, szacunkowy obrót zgierskiego przemysłu włóknistego wynosił ponad 9 milionów rubli rocznie, dając zatrudnienie ponad 3,5 tysiącom robotników.
• Statystyki wskazują, że robotnicy stanowili około jednej piątej oficjalnej liczby mieszkańców miasta, która wynosiła wówczas ponad 18 tysięcy osób.
• Tekst wyróżnia fenomen budzenia się ruchu współdzielczego, czego dowodem było powstanie Towarzystwa Udziałowego opartego na polskim kapitale.
• Inicjatywa ta, zapoczątkowana w 1908 roku przez grupę robotników, pozwoliła na uruchomienie własnej tkalni w budynku należącym do Oskara Gerlicza.
• Mimo trudnych początków, przedsięwzięcie to rozwinęło się pomyślnie, doprowadzając do zakupu nowych krosien i otwarcia w 1911 roku spółdzielczego sklepu galanteryjnego.

Zestawienie największych przedsiębiorstw zgierskich wymienionych w tekście.

Nazwa przedsiębiorstwa / Właściciel	Branża	Roczny obrót (w rublach)	Liczba robotników
Towarzystwo Akcyjne fabryki sukna (Borst)	Sukiennicza	2 000 000	700
Towarzystwo Akcyjne „Lorenz i Krusche”	Bawełniana	1 500 000	600
Towarzystwo Akcyjne Zgierskiej bawełnianej manufaktury	Bawełniana	1 300 000	500
Tkalnia mechaniczna Sirkisa i Eigera	Tkactwo	500 000	96
Tkalnia wełny Ferdynanda Swatha	Wełniana	280 000	115
Farbiarnia i wykończalnia Ludwika Kaiserbrechta	Wykończeniowa	270 000	100 – 150
Przędzalnia Küstera i S-ki	Przędzalnicza	200 000	(brak danych)
Towarzystwo Udziałowe (ruch współdzielczy)	Wełniana	(rozwijające się)	32 udziałowców

Dodatkowe informacje statystyczne zawarte w tekście:

• Łączny obrót sektora włóknistego: ok. 9 067 000 rubli.
• Całkowita liczba robotników: ok. 3 527 osób.
• Liczba zakładów: 61 (wykazanych) + 38 (mniejszych, szacowanych).

Tekst podkreśla specyfikę Zgierza, w którym w przeciwieństwie do zdominowanej przez wielkie fabryki Łodzi, nadal bardzo istotną rolę odgrywały małe i średnie zakłady oraz nowatorskie inicjatywy oddolne, takie jak wspomniane Towarzystwo Udziałowe.

Index.

Obraz zgierskiego przemysłu u progu I wojny światowej to nie tylko suche dane o milionowych obrotach wielkich fabryk, ale przede wszystkim świadectwo niezwykłej ewolucji społecznej. Szczególnie inspirującym rozdziałem tej historii pozostaje narodziny ruchu współdzielczego, który pozwolił polskim robotnikom na budowę własnych struktur produkcyjnych i uniezależnienie się od obcego kapitału. Sukces Towarzystwa Udziałowego dowiódł, że zgierski etos pracy, zaszczepiony wiek wcześniej przez pierwszych osadników, trwale zakorzenił się w lokalnej społeczności. Mimo licznych trudności i braku naturalnych zasobów, takich jak obfite źródła wody, miasto zdołało stworzyć unikalny ekosystem gospodarczy. Dziedzictwo to, oparte na odważnych decyzjach administracyjnych i oddolnej przedsiębiorczości, do dziś stanowi fundament historycznej dumy Zgierza.

• Borst – właściciel Towarzystwa Akcyjnego fabryki sukna.
• Cegielnie miejskie – źródło taniego materiału budowlanego dla osadników.
• Czynsz – roczna opłata za grunt (10 złp od morga).
• Dywidenda – zysk wypłacany udziałowcom Towarzystwa Udziałowego.
• Eiger – współwłaściciel tkalni mechanicznej (spółka Sirkis i Eiger).
• Gerlicz Oskar – właściciel nieruchomości przy ul. Zegrzańskiej 16, użyczający firmy nowemu zrzeszeniu.
• Kaiserbrecht Ludwik – właściciel farbiarni i wykończalni tkanin wełnianych.
• Krosna saskie – urządzenia sprowadzone do pierwszej polskiej fabryki udziałowej.
• Krusche – współzałożyciel Towarzystwa akcyjnego „Lorenz i Krusche”.
• Küster – współwłaściciel przędzalni (Küstera i S-ki).
• Lorenz – współzałożyciel Towarzystwa akcyjnego „Lorenz i Krusche”.
• Łódź – główne miasto okręgu przemysłowego, ośrodek przemysłu bawełnianego.
• Mórg (Morga) – jednostka miary powierzchni ziemi przyznawanej sukiennikom.
• Okręg łódzki – nazwa przemysłowego regionu wokół Łodzi.
• Pabianice – jedno z trzech głównych ognisk przemysłowych okręgu.
• Prezes Komisyi województwa Mazowieckiego – sygnatariusz umowy zgierskiej z 1821 r.
• Propinacja – przywilej dotyczący produkcji i sprzedaży alkoholu.
• Przemysł bawełniany – domena Łodzi.
• Przemysł sukienniczy (wełniany) – specjalizacja Zgierza.
• Ruch współdzielczy – inicjatywa samopomocy robotniczej i polskiej organizacji przemysłowej.
• Sirkis – współwłaściciel tkalni mechanicznej (spółka Sirkis i Eiger).
• Sukiennik – rzemieślnik wyrabiający sukno, główny adresat przywilejów z 1821 r.
• Swath Ferdynand – właściciel tkalni wełny.
• Talar – jednostka monetarna użyta do określenia maksymalnej ceny cegieł.
• Tomaszów – jedno z trzech głównych ognisk przemysłowych okręgu.
• Towarzystwo Akcyjne – forma prawna największych przedsiębiorstw zgierskich.
• Towarzystwo Udziałowe dla wyrobu tkanin wełnianych – polska fabryka oparta na kapitałach robotniczych.
• Umowa z 30 marca 1821 r. – akt prawny fundujący nowoczesny przemysł w Zgierzu.
• Wieczorek Edward – kierownik techniczny Towarzystwa Udziałowego.
• Województwo Mazowieckie – jednostka administracyjna, w której obrębie leżał Zgierz w 1821 r.
• Zegrzańska ulica (nr 16) – lokalizacja pierwszej fabryki Towarzystwa Udziałowego w Zgierzu.
• Zgierz – główne miasto opisane w tekście, kolebka przemysłu sukienniczego.

Tekst oryginalny.

To fascynujący wgląd w historię Zgierskiego Towarzystwa Udziałowego, które było ewenementem na skalę regionu – fabryką założoną i zarządzaną bezpośrednio przez robotników.

Ogniska mniejsze.

ZGIERZ.

Przemysł wielki włóknisty rozwinął się także po za Łodzią w znacznym promieniu, który dziś nosi nazwę przemysłowego okręgu łódzkiego. Znaczną rolę grają trzy najważniejsze ogniska: Zgierz, Pabianice i Tomaszów. Z tych pierwszeństwo się należy Zgierzowi, ze względu na rolę, jaką on odegrał w dziejach rozwoju przemysłu wielkiego u nas.

Dn. 30 marca 1821 r. pomiędzy prezesem Komisyi województwa Mazowieckiego a przybyszami zagranicznymi zawarto w Zgierzu umowę treści następującej: „Każdy sukiennik, przybywający z zagranicy, otrzymuje półtora morga ziemi, na której w ciągu dwu lat powinien wznieść budowle. Zarówno nabywca, jak i jego następca mają najzupełniejsze prawo rozporządzania się działką ziemi. W ciągu pierwszych 6-ciu lat właściciel zupełnie wolny jest od wszelkiej opłaty. Po upływie zaś tego terminu, za każdy mórg powinien płacić rocznie czynsz w wysokości 10 złotych polskich, czyli za całą działkę 15 złp. Osiedlający się fabrykanci zagraniczni otrzymują bezpłatnie materyał budulcowy z lasów sąsiednich; cegły zaś z należących do miasta cegielni, po cenie kosztu. W żadnym jednak razie cena ta nie powinna przewyższać 5 talarów za tysiąc. W ciągu pierwszych 6-ciu lat fabrykanci-cudzoziemcy są wolni od wszelkich ciężarów i podatków z wyjątkiem podatków od artykułów spożywczych, gdyż uwolnienie od nich mogłoby wywołać powikłanie niepożądane. Fabrykanci-cudzoziemcy korzystają z takich samych przywilejów względem propinacyi, łąk i t. p. na równi z rdzennymi, dawnymi mieszkańcami miasta. Przesiedleńcy i ich dzieci zagranicą są wolni od powinności wojskowej. Dzieci zaś, urodzone już na nowem miejscu osiedlenia, uważane są za krajowców i tylko jedynacy są wolni od służby, albo też ci synowie, którzy są uzdolnieni w jakiemkolwiek rzemiośle pożytecznem“.

Takie warunki, obok wielu innych, nadane cudzoziemcom w Zgierzu, wywarły także wpływ na Łódź. To też pomimo braku wody, pomimo wielu innych niedogodnych warunków, przemysł w Zgierzu, dzięki takim wyjątkowym przywilejom, łatwo dał się zaszczepić i rozwinął się dość szybko. Podczas, gdy Łódź stała się ogniskiem przemysłu bawełnianego, w Zgierzu zapanował przemysł sukienniczy.

Dziś przewagę stanowią przedsiębiorstwa małe i średnie. Natomiast towarzystw akcyjnych z wielkiemi kapitałami i wielkiemi obrotami jest zaledwie parę. Wybitne miejsce zajęło Towarzystwo akcyjne „Lorenz i Krusche“ (manufaktura bawełniana), którego obrót roczny wynosi 1.500.000 rb. Zatrudnia ono 600 robotników. Współrzędne miejsce zajmuje „Towarzystwo Akcyjne Zgierskiej bawełnianej manufaktury“ z obrotem 1.300.000 rb., zatrudniające 500 robotników. Wreszcie Towarzystwo Akcyjne fabryki sukna (Borst) z obrotem 2.000.0000 rb. zatrudniające 700 robotników. Do większych można jeszcze zaliczyć tkalnię mechaniczną Sirkisa i Eigera z obrotem 500.000 rb., zatrudniającą 96 robotników, tkalnię wełny Ferdynanda Swatha (280.000 rb. obrotu i 115 robot.), farbiarnię i wykończalnię tkanin wełnianych Ludwika Kaiserbrechta (270.000 rb. obr. i 100—150 robot.). Wreszcie przędzalnię Küstera i S-ki (przędze wełniana i wigoniowa oraz przędze dla tkanin dzianych i pończoszniczych) z obrotem 200.000 rb. Wszystkie inne fabryki zgierskie dają obrotu od 3.000 do 150.000 rb. rocznie i zatrudniają od 7 do 120 robotników.

Obrót ogólny 61 zakładów zgierskich wynosi 6.798.000 rb. a podniesiony o $^1/_4$, według zasady, przyjętej przez ekonomistów, daje cyfrę prawdopodobną 8.497.300 rb. rocznie Nie wykazało obrotów 38 zakładów. Licząc przeciętnie po 15.000 rb. na każdy z nich, otrzymamy 570.000 rb., czyli razem z sumą powyższą ogólny obrót zakładów przemysłowych zgierskich z dziedziny przemysłu włóknistego wyniesie 9.067.000 rb. Robotników w tej dziedzinie pracuje 2957. Jeżeli zaś liczyć będziemy przeciętnie po 15 w 38 zakładach, które liczby ich nie wykazały, otrzymamy jeszcze 570 czyli razem 3.527 robotników.

Według prac Warszawskiego Komitetu statystycznego, Zgierz liczy 18.379 mieszkańców. Robotnicy pracujący w przemyśle włóknistym w stosunku do tej cyfry urzędowej stanowią piątą część ludności. Niewątpliwie jednak ludność Zgierza jest znacznie większa niż wykazują cyfry urzędowe.

Na szczególną uwagę w Zgierzu zasługuje budzenie się ruchu współdzielczego w przemyśle włóknistym. Przed kilku laty, podczas największych wstrząśnień społecznych i ekonomicznych, pewne grono ludzi powzięło myśl przemysłowej organizacyi samopomocy — stworzenie Towarzystwa Udziałowego dla wyrobu tkanin wełnianych. Pod koniec roku 1908-go 48 osób, przeważnie robotników, zadeklarowało swe oszczędności na 800 rublowe udziały. Po zebraniu kapitału, postanowiono założyć fabrykę w Zgierzu, gdzie dotąd brak było takiego zakładu, opartego na kapitałach i siłach polskich. Na początek sprowadzono pięć krosien saskich i fabrykę urządzono na nieruchomości p. Oskara Gerlicza przy ul. Zegrzańskiej № 16, który dał również swoją firmę nowozawiązanemu zrzeszeniu. Musiano tę formę zewnętrzną zachować ze względu na brak ustawy, oraz na utrzymanie stosunków z innemi przedsiębiorstwami tej kategoryi, od których udziałowcy musieli początkowo brać przędzę. Kierownictwo jednak zrzeszenia od samego początku spoczywa w rękach zarządu, złożonego z pięciu osób. Na kierownika technicznego powołano udziałowca, p. Edwarda Wieczorka.

Pierwszy rok prowadzenia fabryki był bardzo ciężki, strat jednak nie przyniósł dzięki temu, że administracya była bezpłatna. Następny rok 1910 dzięki temu, iż udziałowcy, zdobywszy nieco kredytu, przystąpili do wyrobu na własny rachunek, był już pomyślniejszy i przyniósł pewną dywidendę. Nie podjęta przez udziałowców dywidenda oraz wpływy członków podniosły wartość udziałów do 800 rb. Taki pomyślny rozwój fabryki zachęcił inne osoby do zapisania się na udziałowców. W ciągu r. 1910 zapisało się nowych 14-tu. Tym sposobem ogólna liczba udziałowców wzrosła do 32, z kapitałem udziałowym 16.000 rb. Po uzyskaniu statutu Towarzystwa, udziałowcy przystąpili do powiększenia fabryki przez sprowadzenie pięciu nowych krosien typu poprzedniego oraz 3 krosien na tkaniny lżejsze. W listopadzie r. 1911 przy tkalni założono sklep galanteryjny przemysłu krajowego na zasadach współdzielczych.

Oto zestawienie najważniejszych pojęć gospodarczych z tekstu.

Jednostki miar i gruntów.

W tekście pojawia się mórg (często nazywany morgą). W Królestwie Polskim najpowszechniejszą miarą była tzw. morga nowopolska:

• 1 mórg = ok. 0,56 hektara ($5598$ $m^2$).
• Przyznane sukiennikom 1,5 morga to około 0,84 hektara. Była to przestrzeń wystarczająca nie tylko na dom i warsztat (tkalnię), ale także na przydomowy ogród czy małe pole, co zapewniało osadnikom samowystarczalność żywnościową.

Jednostki monetarne i ich kontekst.

Tekst obejmuje niemal sto lat historii, w trakcie których system walutowy ulegał drastycznym zmianom:

1. Złoty polski (z umowy z 1821 r.).

W tamtym czasie 1 złoty polski (złp) dzielił się na 30 groszy.

• Czynsz 15 złp za działkę: W 1821 roku była to kwota umiarkowana, mająca raczej charakter symbolicznego uznania zwierzchności miasta nad gruntem niż realnego obciążenia komercyjnego.
• Dla porównania: w tym samym okresie krowa mogła kosztować od 50 do 100 złotych polskich.

2. Talar (zapisany jako „cena cegły”).

Talar był jednostką o dużej wartości. W systemie Królestwa Polskiego 1 talar = 6 złotych polskich.

• Limit ceny 5 talarów za 1000 cegieł oznaczał, że tysiąc cegieł nie mógł kosztować więcej niż 30 złotych polskich. Była to cena preferencyjna, mająca ułatwić szybkie murowanie fabryk i domów.

3. Rubel (z danych statystycznych z 1914 r.).

Po powstaniu listopadowym złotego zastąpiono rublem. W 1914 roku (tuż przed wybuchem I wojny światowej) rubel był walutą bardzo silną, opartą na złocie.

• Zarobki i obroty: Skoro fabryka Borsta miała 2 000 000 rubli obrotu, była to na tamte czasy potężna suma.
• Siła nabywcza: Dla zobrazowania skali – w 1914 roku wykwalifikowany robotnik w łódzkim okręgu przemysłowym zarabiał średnio od 20 do 40 rubli miesięcznie. Udział w Towarzystwie Udziałowym o wartości 800 rubli (wspomniany w tekście) był więc ogromnym kapitałem, często stanowiącym dorobek życia kilku osób.

Inne pojęcia.

• Propinacja: Wspomniany w tekście „przywilej propinacji” to wyłączne prawo właściciela dóbr do produkcji i sprzedaży trunków (piwa, gorzałki) na danym terenie. Przyznanie tego prawa rzemieślnikom na równi z dawnymi mieszczanami było bardzo dużym ustępstwem ekonomicznym ze strony miasta.

Źródło.

• Tytuł publikacji: Ogniska miejskie. Zgierz.
• Str. 197-200.
• Źródło: Czasopismo „Rocznik Gebethnera i Wolffa na r. 1914”, dodatek do Tygodnik Ilustrowany 1859-1930 (Nakład Gebethnera i Wolffa; Warszawa, 1914).
• Zbiry: WBP im. Marszałka J. Piłsudskiego w Łodzi.
• Domena publiczna.

Views: 30