Rozwój Osad Wokół Łodzi W XIX W. Wg Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego 1880-1902 Cz. 5

Łódź i jej okolice kryją w sobie bogatą historię dawnych wsi i osad, które z czasem stały się częścią dynamicznie rozwijającego się miasta. Wiączyń, Widzew, Wiskitno czy Zarzew to przykłady miejscowości, których dzieje od średniowiecza po XIX wiek ukazują przemiany własnościowe, gospodarcze i demograficzne, a także stopniowe włączanie w orbitę Łodzi. Zebrane opisy stanowią cenne źródło wiedzy o procesach urbanizacyjnych i społecznych, które ukształtowały współczesny obraz regionu.

Wiączyń Dolny, Górny i Nowy (str. 277–278, t. XIII)

Wiączyń składał się z kilku części: Dolnego, Górnego, Nowego oraz osad leśnych. W XIX w. funkcjonował tu tartak parowy Karola Szejblera (Scheiblera). Wiączyń Dolny liczył 8 domów i 117 mieszkańców, Górny – 41 domów i 381 mieszkańców, Nowy – 8 domów i 104 mieszkańców, a osady leśne i tartak – 5 domów i 20 mieszkańców. Wcześniej, w 1827 r., liczby te były mniejsze. W XVI w. była to wieś królewska należąca do parafii Mileszki, z obowiązkiem dziesięcin na rzecz plebanów w Kazimierzu i Mileszkach. W źródłach z 1576 r. odnotowano istnienie łanów, karczm, rzemieślników i osad. W XVIII w. Wiączyn był oddawany w dzierżawę, m.in. . Zebrzydowskim i Janowi Mielińskiemu.

Widzew (str. 295, t. XIII)

Pod koniec XIX w. Widzew był już osadą fabryczną i faktycznym przedmieściem Łodzi, położonym przy szosie do Brzezin i linii kolejowej do Koluszek. Znajdowały się tu duże zakłady przemysłowe: fabryka tkanin bawełnianych Heinzel i Kunitzer oraz przędzalnia wełny Kunitzera. Produkcja liczona była w setkach tysięcy rubli rocznie. W 1880 r. wieś miała 31 domów i 442 mieszkańców, a ludność całej osady sięgała około 1000 osób. W 1827 r. istniał tu tylko 1 dom i 22 mieszkańców. Wcześniej Widzew należał do dóbr rządowych Chorzęcin, a jeszcze dawniej był własnością biskupów kujawskich. W XVI w. wieś płaciła dziesięcinę scholastrii łęczyckiej i plebanowi w Łodzi.

Wiskitno (str. 571–572, t. XIII)

Wieś, folwark i osada młyńska nad Nerem, oddalona o 7 wiorst od Łodzi. W XIX w. działała tu gorzelnia i wiatrak. Wieś liczyła 34 domy i 427 mieszkańców, folwark – 7 domów i 90 mieszkańców, a osada młyńska – 1 dom i 7 mieszkańców. W 1827 r. było tu 40 domów i 317 mieszkańców. Dobra Wiskitna obejmowały folwarki Wiskitno i Bronisin, a dawniej także liczne wsie okoliczne (m.in. Olechowo, Kalina, Giemzów, Grodzisk). W XV w. Wiskitno należało do kapituły krakowskiej w kluczu pabianickim i obciążone było licznymi świadczeniami w naturze i robocizną. W 1557 r. wieś miała 17 łanów, karczmy, zagrody, młyn i rzemieślników. W końcu XIX w. gmina Wiskitno liczyła ponad 10 tys. mórg i 5090 mieszkańców, w tym protestantów i Żydów.

Wiskitno (Wyskitno) – notka uzupełniająca (str. 690, t. XV)

Od 1419 r. wieś stała się własnością kapituły krakowskiej na mocy zamiany. Wspomniane są także pobliskie miejscowości Chrapy i Wardzyn.

Zarzew (str. 436, t. XIV)

Wieś położona tuż przy południowo-wschodnich granicach Łodzi, należąca do gminy i parafii Chojny. W końcu XIX w. posiadała szkołę początkową, 47 domów i 532 mieszkańców, a także 717 mórg włościańskich i 9 mórg rządowych. W 1827 r. było tu 21 domów i 136 mieszkańców. Wspomniany jest również Zarzewek, liczący wówczas 3 domy i 15 mieszkańców.

Treść postu polecana Użytkowanie z lasu miejskiego i zagajnika a sprawy defraudacyjne

W ten sposób mamy spójne streszczenie pięciu rejonów: Wiączyń, Widzew, Wiskitno (w dwóch ujęciach) i Zarzew, z zachowaniem odniesień do stron i tomów źródłowych.

„Wiączyń Dolny. Górny i Nowy w XVI w. Wyaczenye majus i minus, kolonia i osada leśna, powiat łódzki, gmina Nowosolna, parafia Mileszki. Posiada tartak parowy o sile 40 koni (własność Karola Szejblera). Wiączyn Dolny ma 8 domów, 117 mieszkańców, 161 mórg włościańskich; Wiączyn Górny 41 domów, 381 mieszkańców, 600 mórg; Wiączyn Nowy 8 domów, 104 mieszkańców, 196 mórg; Wiączyn tartak i 2 osady leśne, 5 domów, 20 mieszkańców, 1033 mórg lasu dworskiego. W 1827 r. Wiączyn Dolny miał 9 domów, 72 mieszkańców; Wiączyn Górny 10 domów, 337 mieszkańców a Wiączyn Nowy 9 domów, 109 mieszkańców. Na początku XVI w. wieś królewska Wiączyn wielki i mały należała do parafii Mileszki. Dziesięciny z łanów kmiecych w obu częściach pobierał pleban w Kazimierzu, zaś od kmieci osadzonych na rolach folwarcznych w Wiączynie Małym i z folwarku pleban w Mileszkach, któremu kmiecie za kolędę dają po 2 korce owsa (Łaski, L. B., II, 380, 384). Według regencyi pob. powiatu brzezińskiego z r. 1576 wieś królewska Wiączyn, należąca do sukcesorów Liasockiego, miała 8½ łana, 1 zagroda, 3 karczmy, 6 rzemieślników, 24 osady. Wiączyń Minor miał 10 łanów, 2 zagrody, 4 karczmy, 4 rzemieślników, 24 osady (Pawiński, Wielkop., II, 88). W r. 1770 wieś Wiączyń Leśny i Polny zostaje w dzierżawie Stanisława Zebrzydowskiego z małżonką. Płacą oni kwarty zł. 306 gr. 8. W r. 1773 sejm nadał dobra Kiełczygłów ( w powiecie wieluńskim) i Wiączyń w dzierżawę na lat 50 Janowi Mielińskiemu. Br. Ch.” [¹]

„Widzew inaczej Widzów, osada fabryczna, wieś powiatu łódzkiego, gminy Chojny, parafii Łódź. Lezy w stronie wschodniej, o 2 wiorsty od miasta, przy szosie wiodącej do Brzezin i linii drogi żelaznej z Łodzi do Koluszek. Jest to właściwie przedmieście Łodzi. Znajdują się tu obecnie dwie znaczne fabryki: tkanin bawełnianych (Heinzel i Kunitzer), z produkcją roczną 1200000 rs., i przędzalnia wełny (K. Kunitzer), z produkcją na 108000 rs. Ludność zapewne dochodzi do 1000. W 1880 r. wieś sama miała 31 domów, 442 mieszkańców, 655 mórg włościańskich i 6 mórg dworskich. W r. 1827 był tu 1 dom i 22 mieszkańców, zaś Widzewek miał 5 domów, 56 mieszkańców. Wieś to wchodziła w skład dób rządowych Chorzęcin. Dawniej własność biksupów kujawskich. Na początku XVI w. wieś dawała dziesięcinę scholastryi łęczyckiej, zaś plebanowi w Łodzi kolędę po groszu z łanu (Łaski. L. B., II, 381). Według regencyi pob. powiatu brzezińskiego z r. 1557 wieś „Widzewnica”. własność biskupa kujawskiego, płaciła od 5½ łana, 1 zagroda, 1 młyn, 2 łany sołtysowe, 4 rzemiosła, 5 osad (Pawiński, Wielk., II 98). [²]

„Wiskitno, wieś, folwark i osada młyńska nad rzeką Ner, powiat łódzki, gmina Wiskitno, parafia Mileszki, odległość 7 wiorst od Łodzi. Posiada gorzelnię przerabiającą 10000 korców kartofli i wiatrak. Wieś ma 34 domy, 427 mieszkańców; folwark 7 domów, 90 mieszkańców; osada młyńska Jędrzejów inaczej Wiskitno 1 dom, 7 mieszkańców, 60 mórg. W 1827 r. było 40 domów, 317 mieszkańców. Dobra Wiskitna składały się w r. 1888 z folwarku Wiskitno i Bronisin, rozległe mórg 1511: folwark Wiskitno gruntów ornych i ogrodzonych murem 681, łąk mórg 46, lasu mórg 4, w odpadkach mórg 104, nieużytków mórg 39; budynków murowanych 14, drewnianych 18; płodozmian 15-polowy; folwark Bronisin grunty orne i ogrodzone murem 376, łąk mórg 177, kopalnia torfu mórg 10, w odpadkach mórg 49, nieużytków mórg 25; budynków murowanych 4, drewnianych 8. W skład dóbr poprzednio wchodziły: wieś Wiskitno komorników osad 56, mórg 154; wieś Konstantynowo osad 14, mórg 197; wieś Huta Wiskitska osad 18, mórg 263; wieś Giemzów osad 19, mórg 366; wieś Olechowo osad 61, mórg 1149; wieś kalina osad 51, mórg 1029; wieś Grodzisk osada 29, mórg 614; wieś Stefanowo osad 13, mórg 95; wieś tadzin osad 13, mórg 138. wieś Bolesławów osad 6, mórg 12; wieś Bronisino osad 15, mórg 78; Wieś Wandalin osad 18, mórg 99; wieś Posada osad 5, mórg 32; wieś Ustronie osad 11, mórg 150; wieś Huta Szklana osad 16, mórg 72; wieś Feliksino osad 41, morg 158; wieś Przypusta osad 10, mórg 55; wieś Jędrzejewo inaczej Wiskitno osad 34, mórg 569. W połowie XV w. „Wiskitno”, własność kapituły krakowskiej, w kluczu pabianickim leżąca, należała do parafii Mileszki, miała 18 łanów km., z których dawano po 30 skotów (bez pół grosza), po 2 kapłony i 30 jaj na św. Marcina. Przy tem z każdego łanu odrabiano robocizny na folwarku pabianickim, zwożono po 12 wozów drzewa. Jako wykupno za robocizny płacą 3 grzyw. Obowiązani są zebrać i zwieść siano z łąki. Nie dają osepu ni siennego. Z każdego łanu płacą kasztelanowi Konarskiemu (Conariensi), w ziemi łęczyckiej, po 4½ gr. rocznie. Z trzech zagrodników jeden płaci ½ grzyw., drugi i trzeci po fertonie. Sołtys ma 2 łany wolne, młyn na rzece „Plothy”, dający mu 1½ grzyw. Sołtys daje do dworu „pokow” miodu. Dziesięcinę wieś daje tylko z łanów komory prepozyturze łęczyckiej, wartości do 30 grzyw.; role sołtysa dają plebanowi we wsi „Mirzino”, wartości 2 grzyw. Za obiedne dają kmiecie po ½ grzyw, sołtysi fertona. Obowiązani przytem sieci myśliwskie prowadzić do Piotrkowska, i rozmaite roboty koło dworu i budowli wykonywać, przewody do wsi i targowisk prowadzić. Dwaj sołtysi płacą po półseksageny za usługi (Długosz, L. B., I, 287). Według regencyi pob. powiatu brzezińskiego z r. 1557 wieś Wiskitno, w parafii Mileszki, należąca do kapituły krakowskiej, miała 17 łanów, 2 karczmy, 2 zagrody na pół łanu, 6 zagród z rolą, 2 zagrody bez bydła, młyn o 1 kole, 9 rzemieślników (Pawiński, Wielkop., II, 98). Wiskitno gmina, należy do sądu gminy i okręgu II w Rogowie, stacya srogi żelaznej i poczta w Łodzi. Gmina na 10361 mórg obszaru i 5090 mieszkańców. Śród stałej ludności jest 6 prawosławnych, 1575 protestanckich i 74 żydowskich. Br. Ch.” [³]

„Wyskitno, wieś, powiat łódzki. Od r. 1419 drogą zamiany własność kapituły krakowskiej. Zobacz Chrapy i Wardzyn.” [⁴]

„Zarzew, wieś, powiat łódzki, gmina i parafia Chojny, parafia Łódź, leży w południowo-wschodniej stronie Łodzi, tuż pod miastem, ma szkołę początkową, 47 domów, 532 mieszkańców, 717 mórg włościańskich 9 mórg rządowych. W r. 1827 było 21 domów, 136 mieszkańców, parafia Kazimierz (?), zaś Zarzewek miał 3 domu, 15 mieszkańców. Br. Ch.” [⁵]

Źródło.

Tytuł: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.
Miejsce wydania: Warszawa
Rok wydania i nr tomu: 1893 (tom XIII), 1895 (tom 1895 (tom XIV), 1900 (tom XV, cz. 1), 1902 (tom XV, cz. 2).
Wydanie i redakcja: Filip Sulimierski (redaktor „Wędrowca”, magister nauk fizyczno‑matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Bronisław Chlebowski (magister nauk filologiczno‑historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Władysław Walewski (obywatel ziemski, kandydata nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego)
Współudział: Józef Krzywicki
Skład Główny: Redakcya „Wędrowca”, ulica Nowy Świat Nr. 59 w Warszawie.
Nakład: Warszawa; Filip Sulimierski, Władysław Walewski
Druk: G. Kornia i Spółka; Wiek, Nowy Świat 59.
Cenzura: Dozwolone przez Cenzurę Warszawa, w dniu 06.07.1883 (tom XIII), 03.07.1895 (tom XIV), 14.02.1900 {tom XV, cz. 1), 05.03.1902 (tom ZV, cz. 2).
Źródło: Lokalizacja, Dostępność i Zbiory – DIR – Zasoby polskie.
Prawa – Domena publiczna.