Rozwój Osad Wokół Łodzi W XIX W. Wg Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego 1880-1902 Cz. 4

Wokół Łodzi przedmieścia i wsie, opisane w „Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich”, ukazują niezwykle dynamiczny rozwój osadniczy i gospodarczy regionu od XVI do XIX wieku.

Obok tradycyjnych wsi rolniczych, takich jak Rokicie, Stoki czy Sikawa, pojawiają się ośrodki przemysłowe, jak Ruda Pabianicka, gdzie powstanie cukrowni zapoczątkowało rozwój osady fabrycznej i robotniczej. Zestawione dane demograficzne, powierzchniowe i historyczne tworzą obraz przemian, które ukształtowały przestrzeń dzisiejszej Łodzi i jej okolic.

Rokicie Stare i Rokicie Wójtostwo (str. 701, t. IX). Wieś i osada młyńska nad rzeką Ner, w powiecie łódzkim, gminie Bruss. W końcu XIX w. wieś liczyła 57 domów i 728 mieszkańców, posiadała 764 morgi ziemi włościańskiej. Osada młyńska obejmowała 4 domy i 40 mieszkańców, a wójtostwo – 7 domów, 35 mieszkańców i 211 mórg. W źródłach z początku XVI w. wspomina się o dziesięcinach oddawanych arcybiskupowi gnieźnieńskiemu i kolędzie dla plebana w Łodzi.

Rokicie Nowe (str. 701, t. IX). Wieś włościańska nad rzeką Jutką, w powiecie łódzkim, gminie Bruss. Podlegała parafii katolickiej w Łodzi i ewangelickiej w Pabianicach. Pod koniec XIX w. liczyła 59 domów, 560 mieszkańców i 504 morgi ziemi. W 1827 r. miała 29 domów i 207 morgów, co wskazuje na szybki rozwój osadniczy.

Ruda Pabianicka (str. 805, t. VII). Folwark i osada fabryczna nad rzeką Ner, w powiecie łaskim, gminie Górka Pabianicka, 9 wiorst od Łodzi. W 1851 r. Ludwik Geyer założył tu cukrownię, wokół której powstała osada robotnicza z apteką, szkołą i lekarzem. W drugiej połowie XIX w. fabryka zatrudniała ok. 500 osób i produkowała rocznie 100–150 tys. pudów cukru. Folwark obejmował 1273 morgi, w tym 704 morgi roli i 406 morgów lasu.

Ruda Pabianicka (str. 886, t. IX). Kolonia, folwark i osada fabryczna nad Nerem, w powiecie łódzkim, gminie Bruss. W 1869 r. cukrownia Loewenberga zatrudniała 322 robotników i produkowała za 253,500 rubli srebrnych. Kolonia liczyła 9 domów i 49 mieszkańców, folwark z osadą fabryczną – 16 domów, 645 mieszkańców i 1289 morgów ziemi (w tym 695 morgów roli). Początki osady sięgają XVI w., kiedy była niewielką osadą leśną.

Treść postu polecana Rozwój osad wokół Łodzi w XIX w. wg Słownika geograficznego Królestwa Polskiego 1880-1902 cz. 2

Sikawa (str. 605, t. X). Folwark w powiecie łódzkim, gminie Nowosolna, parafii Mileszki, położony 4 wiorsty od Łodzi przy linii kolejowej Koluszki–Łódź. W 1885 r. obejmował 281 morgów, z czego 266 stanowiły grunty orne i ogrodzone murem. Zabudowa składała się z 6 budynków murowanych i 5 drewnianych. Wcześniej do folwarku należały wsie Budy Sikawskie (29 osad, 380 morgów) i Antoniew (41 osad, 1026 morgów).

Stoki (str. 358, t. XI). Folwark i wieś w powiecie łódzkim, gminie Nowosolna, parafii Mileszki, położone przy linii kolejowej Koluszki–Łódź. Folwark liczył 2 domy, 11 mieszkańców i 306 morgów, a wieś – 7 domów, 116 mieszkańców i 78 morgów. W 1827 r. miejscowość miała 12 domów i 146 mieszkańców. W XVI w. chłopi oddawali dziesięcinę plebanowi w Bielawach, natomiast pleban w Mileszkach otrzymywał jedynie kolędę i dziesięcinę z łanów szlacheckich.

W ten sposób mamy pełny, opisowy przegląd poszczególnych rejonów Łodzi, z zachowaniem danych demograficznych, gospodarczych i historycznych oraz odniesieniem do źródła (strona i tom).

„Rokicie Stare i Rokicie Wójtostwo, wieś i osada młyńska nad rzeką Ner, powiat łódzki, gmina Bruss, parafia katolicka Łódź, parafia ewangelicka Pabianice. Wieś ma 57 domów, 728 mieszkańców, 764 mórg ziemi włościańskiej; osada młyńska 4 domy, 40 mieszkańców, 96 mórg dworskich; wójtostwo 7 domów, 35 mieszkańców, 211 mórg włościańskich. Na początku XVI w. łany kmiece dają dziesięcinę na stół arcybiskupi, plebanowi zaś w Łodzi tylko kolędę (Łaski, LK. B., II, 382). W 1576 r. wieś Radogoszcz w parafii Łódź, własność kapituły krakowskiej, miała 5 łanów, 11 zagród na 5½ łana, 1 komora, 1 zagroda z bydłem, 2 rzemieślników z bydłem, pusty młyn, 16 osad (Pawiński, Wielkop., II, 98). [¹]

„Rokicie Nowe – wieś włościańska nad rzeką Jutką, powiat łódzki, gmina Bruss, parafia: katolicka Łódź i ewangelicka Pabianice, ma 59 domów, 560 mieszkańców, 504 mórg. W 1827 r. było 29 domów, 207 mórg.” [²]

„Pabianicka Ruda, folwark i osada fabryczna nad rzeką Ner, powiat łaski, gmina Górka Pabianicka, parafia Pabianice, odległość 9 wiorst od Łodzi a 5 wiorst od Pabianic. Jest tu fabryka cukru, przy której utworzyła się osada robotnicza, mająca szkołę początkową, aptekę, lekarza i do 600 mieszkańców. Przy fabryce pracuje około 500 ludzi. Cukrownię tu założył w 1851 r. Ludwik Gejer (Ludwik Geyer); obecnie należy do sukcesorów Lewenberga. Urządzona według systemu dyfazyjnego, przerabia rocznie 150 – 200 tysięcy korcy i produkuje od 100 do 150 tysięcy pudów cukru. Folwark ma 1273 mórg obszaru, w tem 704 mórg roli, 406 mórg lasu, 73 mórg łąk, 29 mórg pastwisk, 10 mórg ogrodów. Ad. Skrz.” [³]

„Ruda Babianicka, kolonia, folwark i osada fabryczna nad rzeką Ner, powiat łódzki, gmina Bruss, parafia Górka Pabiańska, odległość 8 wiorst od Łodzi; posiada cukrownię (Loewenberg), która w 1869 r. zatudniała 322 robotników i produkowała za 253,500 rs. Kolonia ma 9 domów, 49 mieszkańców, 127 mórg włościańskich; folwark z osadą fabryczną 16 domów, 645 mieszkańców, 1289 mórg dworskich (695 roli ornej). Istniała już na początku XVI w., lecz była to zapewne mała osada leśna (Lib. Ben Łaskiego, I, 381) wymienia ja w opisie parafii Pabianice.” [⁴]

„Sikawa, folwark, powiat łódzki, gmina Nowosolna, parafia Mileszki, odległość 4 wiorsty od Łodzi, na prawo od linii drogi żelaznej z Koluszek do Łodzi; ma 5 domów, 53 mieszkańców. W 1827 r. 7 domów, 69 mieszkańców. W 1885 r. folwark Sikawa rozl. mórg 281; grunta orne i ogrodzone murem 266, łąk mórg 2, pastwisk mórg 3, nieużytki mórg 10; budynki murowane 6, z drzewa 5. Do folwarku należały poprzednio: wieś Budy Sikawskie osad 29, mórg 380; wieś Antoniew osad 41, mórg 1026.” [⁵]

„Stoki, folwark, powiat łódzki, gmina Nowosolna, parafia Mileszki, w pobliżu linii drogi żelaznej z Koluszek do Łodzi. Folwark ma 2 domy, 11 mieszkańców, 306 mórg; wieś 7 domów, 116 mieszkańców, 78 mórg. W 1827 r. 12 domów, 146 mieszkańców. Na początku XVI w. łany kmiecie dawały dziesięcinę plebanowi w Bielawach, zaś plebanowi w Mileszkach dawano tylko kolędę i dziesięcinę z łanów szlacheckich (Łaski, L. B., II, 384). Br. Ch.” [⁶]

Źródło.

Tytuł: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.
Miejsce wydania: Warszawa
Rok wydania i nr tomu: 1886 (tom VII), 1888 (tom IX), 1889 (tom X), 1890 (tom XI).
Wydanie i redakcja: Filip Sulimierski (redaktor „Wędrowca”, magister nauk fizyczno‑matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Bronisław Chlebowski (magister nauk filologiczno‑historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Władysław Walewski (obywatel ziemski, kandydata nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego)
Współudział: Józef Krzywicki
Skład Główny: Redakcya „Wędrowca”, ulica Nowy Świat Nr. 59 w Warszawie.
Nakład: Warszawa; Filip Sulimierski, Władysław Walewski
Druk: G. Kornia i Spółka; Wiek, Nowy Świat 59.
Cenzura: Dozwolone przez Cenzurę Warszawa, w dniu 25.11.1885 (tom VII), 28.11.1887 (tom IX), 18.12.1888 (tom X), 24.02.1890 (tom XI).
Źródło: Lokalizacja, Dostępność i Zbiory – DIR – Zasoby polskie.
Prawa – Domena publiczna.