Rozwój Osad Wokół Łodzi W XIX W. Wg Słownika Geograficznego Królestwa Polskiego 1880-1902 Cz. 3

Łagiewniki, Radogoszcz i Retkinia to dawne wsie w okolicach Łodzi, których początki sięgają średniowiecza. Łagiewniki zasłynęły w XVII wieku jako miejsce cudownych objawień, co doprowadziło do powstania klasztoru franciszkanów i uczyniło je ważnym ośrodkiem pielgrzymkowym.

Radogoszcz, wzmiankowany już w XIII wieku, w XIX stuleciu stał się przedmieściem Łodzi z rozwijającym się przemysłem, m.in. fabryką mydła i cegielnią. Retkinia natomiast była własnością kapituły krakowskiej, a w XVI wieku posiadała młyn i karczmę, by w XIX wieku rozwinąć się w dużą wieś liczącą kilkuset mieszkańców. Wszystkie te miejscowości z czasem zostały włączone w obręb dynamicznie rozwijającej się Łodzi, zachowując jednak ślady swojej dawnej tożsamości.

Łagiewniki (str. 572–573, t. V) Łagiewniki, obejmujące wsie Stare, Nowe, Małe oraz zabudowania poklasztorne, położone są nad źródłami Bzury, w pobliżu Zgierza. W XVIII wieku zasłynęły jako miejsce cudownych objawień św. Antoniego, co doprowadziło do powstania kaplicy, a następnie kościoła i klasztoru franciszkanów. W 1680 r. nuncjusz Pallavicini zatwierdził fundację klasztoru, a w 1726 r. arcybiskup Teodor Potocki konsekrował nową murowaną świątynię. Szczególną sławę miejscu nadał franciszkanin Rafał Chyliński, kaznodzieja i egzorcysta, którego życie i śmierć w Łagiewnikach (1741) zapoczątkowały starania o kanonizację. W XIX w. Łagiewniki obejmowały folwarki, wsie i kolonie o łącznej powierzchni ponad 5 tys. mórg, z gorzelnią, młynami i cegielniami.

Radogoszcz (str. 390, t. IX) Radogoszcz, wieś i kolonia nad rzeką Złotą, od średniowiecza stanowiła starą osadę, wzmiankowaną już w 1242 r. Początkowo należała do parafii Zgierz, później do parafii łódzkiej. W XVI w. miejscowe łany płaciły dziesięcinę scholastryi łęczyckiej i plebanii w Zgierzu. W XIX wieku Radogoszcz stał się przedmieściem Łodzi, z urzędem gminnym, fabryką mydła i cegielnią. Wieś liczyła wówczas 33 domy i 344 mieszkańców, a kolonia – 121 domów i blisko tysiąc mieszkańców.

Retkinia (str. 625, t. IX) Retkinia, dawniej Rethkynya, leży nad rzeką Stawek, przy drodze z Łodzi do Konstantynowa. W XVI wieku była własnością kapituły krakowskiej i należała do parafii pabianickiej, a mieszkańcy płacili plebanowi jedynie kolędę. Według rejestru z 1576 r. wieś posiadała łan ziemi, kilka zagród, karczmę i młyn. W XIX wieku Retkinia liczyła 50 domów i 560 mieszkańców, a jej areał obejmował ponad 1300 mórg ziemi włościańskiej.

W ten sposób trzy obecne rejony Łodzi – Łagiewniki, Radogoszcz i Retkinia – jawią się jako dawne wsie o bogatej historii, sięgającej średniowiecza, które w XIX wieku stopniowo wchodziły w orbitę rozwijającego się miasta, zachowując jednak własne tradycje i charakter.

Łagiewniki (Stare, Nowe, Małe i poklasztorne), wieś nad rzeką Bzurą, powiat łódzki, gmina Łagiewniki, parafia Zgierz (Łaski, Lib. ben. II, 386), odległość 6 wiorst od Łodzi, 3 wiorsty od Zgierza. Są to trzy wsie włościańskie, jedna osada i folwark, położone przy drodze bitej ze Zgierza do Strykowa, przy źródłach Bzury. biorącej początek w przyległych lasach. Posiadają kościół poklasztorny murowany, filią parafii Zgierz, szkołę początkową, urząd gminy, gorzelnię. W 1827 r. było tu 52 domy i 315 mórg; obecnie folwark ma 9 domów, 72 mieszkańców, 2340 mórg (780 ornej). Łagiewniki Małe czyli Cegielniki wieś, 31 domów, 336 mieszkańców, 407 mórg; Łagiewniki Nowe wieś, 7 domów, 232 mieszkańców, 53 mórg; Łagiewniki poklasztorne 2 domy, 7 mieszkańców, 24 mórgy i Łagiewniki osada, gdzie mieści się urząd gminy, 4 domy, 5 mieszkańców, 1 mórga; są to zabudowania poklasztorne. Ogółem Łagiewniki mają 77 domów, 877 mieszkańców. W połowie XVIII w. Łagiewniki były własnością Jerzego Bełdowskiego podsętka łęczyckiego. W 1669 r. dał tę wieś w posagu za corkę Samuelowi Zelewskiemu. Za niego miało tu miejsce tak zwane pojawienie się św. Antoniego, jedno z licznych w owej epoce zjawień. Rozgłos cudów gromadził tłumy pobożnych i ciekawych, w skutek czego dziedzic zbudował na górze kaplicę drewnianą i osadził przy niej stałego kapelana, swego krewnego, franciszkanina, Konstantego Plichtę. Proboszcz zgierski lękając się o swoje dochody, stawiał zacięty opór przeciw odprawianiu stałego nabożeństwa. Kilka komisyj zjeżdżało na miejsce dla sprawdzenia cudów i przeprowadzeniu zgody między dziedzicem Łagiewnik a proboszczem, co wreszcie nastąpiło. Protokóły komisyi przesłane do Rzymu uzyskały potwierdzenie i w 1680 r. nuncyusz Pallavicini ogłosił Łagiewniki miejscem cudownem i zatwierdził fundacyą kościoła i klasztoru franciszkanów. W 1682 r. wprowadzono uroczyście cudowny obraz do nowego, drewnianego kościółka. W 1701 r. rozpoczęto budowę murowanego kościoła i klasztoru ze składek i ofiar pielgrzymów. W 1726 r. arcybiskup gnieźnieński Teodor Potocki dopełnił konsekracyi nowej świątyni. Prócz tego w różnych czasach wzniesiono w okolicy klasztoru cztery kaplice odrębne. Sławę tego klasztoru rozniósł szeroko jeden z zakonników Rafał Chyliński, wielkopolanin (z Kierskiej urodzony), który z towarzysza chorągwi pancernej został zakonnikiem. Wyświęcony w Krakowie 1717 r. słynął jako kaznodzieja i egzorcysta, i ostatnie lata życia spędził w Łagiewnikach, gdzie zmarł 1741 r. Pobożne, ascetyczne życie zjednało mu sławę świętego i spowodowało rozpoczęcie badań poprzedzających proce kanonizacyjny. Kilka komisyj zjeżdżało do Łagiewnik w latach 1761-1773. Wypadki krajowe przerwały te usiłowania. Ciało zmarłego spoczywa w opieczętowanej trumnie w podziemiu jednej z kaplic kościoła. Łagiewniki były własnością Karnkowskich, obecnie Zawiszów. Opis Łagiewnik podały „Kłosy” (t. XV, str. 38). Według Towarzystwa Kredytowego Ziemskiego, dobra łagiewnickie składają się z folwarku: Łagiewniki, Moskule, Imielnik, Marysin i Arturów i wsi niżej wymienionych. Rozległość wynosi mórg 5377: folwark łagiewnicki grunta orne i ogrodzone murem 656, łąk mórg 112, pastwisk mórg 4, lau mórg 298, nieużytki i place mórg 55, razem mórg 1125, budynków z drzewa 20, płodozmian 8 i 10-polowy; folwark Moskule grunta orne i ogrodzone murem 613, łąk mórg 32, lasu mórg 276, nieużytki i place mórg 19, razem mórg 1040, budynki z drzewa 16, płodozmian 14-polowy; folwark Imielnik grunta orne i ogrodzone murem 344, łąk mórg 17, pastwisk mórg 11, lasu mórg 426, nieużytki i place mórg 32, razem mórg 830, budynki z drzewa 13, płodozmian 10-polowy; folwark Marysin grunta orne i ogrodzone murem 636, lasu mórg 23, nieużytki i place mórg 8, razem mórg 667, budynki z drzewa 9, płodozmian 16-polowy; folwark Arturów grunta orne i ogrodzone murem 442, lasu mórg 1257, nieużytki i place mórg 16, razem mórg 1715, budynki z drzewa 4, gorzelnia, 3 młyny, 2 cegielnie, pokłady torfu. Wieś Łagiewniki osad 35, z gruntem mórg 510; kolonia Skotniki osad 43, z gruntem mórg322; wieś Modrzewie osad 12, z gruntem mórg 256; wieś Skotniki osad 10, z gruntem mórg 170; wieś Cegielniki osad 38, z gruntem mórg 412; wieś Bałuty Stare osad 24, z gruntem mórg 112; wieś Doły osad 17, z gruntem mórg 308; kolonia Bałuty osad 7, z gruntem mórg 81; wieś Żubardź osad 5, z gruntem mórg 87; wieś Jemielniki osad 15, z gruntem mórg 294; wieś Moskule osad 27, z gruntem mórg 356; wieś Moskuliki osad 21, z gruntem mórg 184; wieś Bałuty Nowe osad 6, z gruntem mórg 16. Gmina Łagiewniki należy do sądu gminnego okręgu V w Proboszczewicach, stacya pocztowa Zgierz, ma 3651 mórg obszaru i 1669 mieszkańców (1866 r.). W gminie znajduje się szkoła początkowa, młyn wodny, gorzelnia i apretury sukna i kortów (pod Zgierzem). Br. Ch.” [¹]

„Radogoszcz, wieś i kolonia nadz rzeką Złotą, powiat łódzki, gmina Radogoszcz, parafia Łódź, odległość 2½ wiorsty od Łodzi, stanowi niejako jej przedmieście. Posiada urząd gminny, fabrykę mydła z produkcją na 45,000 rs. i cegielnię wartości z produkcją na 20,000 rs. Wieś ma 33 domy, 344 mieszkańców, 233 mórg; kolonia 121 domów, 991 mieszkaców, 1443 mórg (798 mórg ornej). W 1827 r. było 15 domów, 351 mieszkańców. Jest to starożytna osada, wspomniana w dokumencie 1242 r. (kod. dypl. Bartosz). Należała pierwotnie do parafii Zgierz a następnie do parafii w Łodzi. W XVI w.łany kmiece płaciły dziesięcinę scholastryi łęczyckiej, folwarczne plebanii w Zgierzu, zaś pleban w Łodzi pobierał tylko kolędę po groszu z łanu (Łaski, L. B., II, 382). Według regencyi pob. powiatu łęczyckiego z r. 1576 we wsi Radogoszcz, w parafii Zgierz, Stanisław Skotnicki miał 3 łany, 3 osady; Anna Lutomirska 3 łany, 2 zagrody, 2 karczmy, szynkarz wódki; Barbara Radogoska 4 łany, 3 osady (Pawiński, Wielkp. II. 63). Radogoszcz gmina należy do sądu gminnego okręgu III w bałutach, stacya pocztowa o kolonia w Lodzi.” [²]

Retkinia, w XVI w. Rethkynya, wieś nad rzeką Stawek, powiat łódzki, gmina Bruss, parafia Pabianice, leży na lewo od drogi bitej z Łodzi do Konstantynowa, wieś ma 50 domów, 560 mieszkańców, 1356 mórg ziemi włościańskiej; karczm 1 dom, 8 mieszkańców, 1 mórg dworski. W 1827 r. 33 domy, 300 mieszkańców. Na początku XVI w. Retkinia w parafii Pabianice, wieś kapituly krakowskiej, dawała plebanowi tylko kolędę po groszu z domu (Łaski, L. B. I. 381). Według regencya pop powiatu brzezińskiego z r. 1576 wieś Retkinia, w parafii Łodzia, miała 1 łan, 5 zagród, 1 komorę, karczmę, młyn, 24 osad (Pawiński, Wielkop., II, 98).” [³]

Źródło.

Tytuł: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.
Miejsce wydania: Warszawa
Rok wydania i nr tomu: 1884 (tom V), 1888 (tom IX).
Wydanie i redakcja: Filip Sulimierski (redaktor „Wędrowca”, magister nauk fizyczno‑matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Bronisław Chlebowski (magister nauk filologiczno‑historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Władysław Walewski (obywatel ziemski, kandydata nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego)
Współudział: Józef Krzywicki
Skład Główny: Redakcya „Wędrowca”, ulica Nowy Świat Nr. 59 w Warszawie.
Nakład: Warszawa; Filip Sulimierski, Władysław Walewski
Druk: G. Kornia i Spółka; Wiek, Nowy Świat 59.
Cenzura: Dozwolone przez Cenzurę Warszawa, w dniu 25.11.1883 (tom V), 28.11.1887 (tom IX).
Źródło: Lokalizacja, Dostępność i Zbiory – DIR – Zasoby polskie.
Prawa – Domena publiczna.