W XIX wieku wokół Łodzi znajdowały się liczne wsie i osady o różnym charakterze i historii. Mileszki były wsią parafialną z drewnianym kościołem, istniejącym od średniowiecza, liczącą wówczas kilkaset mieszkańców i obejmującą rozległą parafię.
Nowosolna pełniła funkcję siedziby gminy i parafii, rozwijała się dynamicznie, posiadała szkoły i tartak parowy, a jej ludność w drugiej połowie XIX wieku przekraczała tysiąc osób. Olechów, założony pod koniec XVIII wieku jako wieś olęderska, z czasem przekształcił się z osady rolniczej w część Łodzi, a w XX wieku stał się dużym osiedlem mieszkaniowym. Pabianka natomiast była niewielką osadą młyńską nad rzeką Złotą Wodą, liczącą zaledwie jeden dom i kilkunastu mieszkańców.
Na terenie powiatu łódzkiego w XIX wieku znajdowało się wiele osad i wsi o zróżnicowanym charakterze, których obraz zachował się w źródłach encyklopedycznych.
Mileszki to wieś, folwark i osada w gminie Nowosolna, należąca do parafii Mileszki. Położona była przy drodze z Brzezin do Łodzi i przy linii kolei fabryczno-łódzkiej. W XIX wieku posiadała drewniany kościół parafialny, którego początki sięgają zapewne średniowiecza. W 1827 r. wieś liczyła 38 domów i 343 mieszkańców, a pod koniec XIX w. – 28 domów i 263 mieszkańców. Do parafii należały liczne wsie i kolonie, a sama parafia obejmowała ponad 4400 wiernych.
Nowosolna była wsią włościańską i osadą probostwa, stanowiącą jednocześnie siedzibę gminy i parafii. Położona około 10 wiorst od Łodzi, w 1827 r. liczyła 86 domów i 1059 mieszkańców, a pod koniec XIX wieku – 125 domów i 1280 mieszkańców. Gmina Nowosolna obejmowała ponad 10 tys. mórg ziemi i około 4800 mieszkańców (1879 r.), posiadała cztery szkoły początkowe oraz tartak parowy w kolonii Wiączyn.
Olechów, położony nad rzeką Ner, powstał pod koniec XVIII wieku jako wieś leśna i osada karczmarna na gruntach majątku Wiskitno. Nazwa pochodzi od kanonika Pawła Olechowskiego, który sprowadził tu pierwszych osadników – Olędrów. W 1827 r. wieś liczyła 55 domów i 368 mieszkańców, a w 1881 r. – 65 domów i 703 mieszkańców. Olechów składał się z dwóch rzędówek: Olechowa Małego i Dużego. Gospodarka opierała się na rolnictwie, młynie i karczmie. W XX wieku wieś została włączona w granice Łodzi (1946 r.), a w latach 80. powstało tu duże osiedle mieszkaniowe Olechów-Janów, które dziś liczy kilkadziesiąt tysięcy mieszkańców.
Pabianka była niewielką osadą młyńską położoną nad rzeką Złotą Wodą, w gminie Radogoszcz, parafii Łódź. Składała się z jednego domu, w którym mieszkało 13 osób, a jej areał wynosił 150 mórg ziemi.
Wszystkie te miejscowości: Mileszki, Nowosolna, Olechów i Pabianka, ukazują różnorodność osadnictwa w okolicach Łodzi w XIX wieku: od dużych parafialnych wsi z bogatą historią, przez dynamicznie rozwijające się gminy, po niewielkie osady młyńskie i leśne. Razem tworzą obraz regionu, w którym tradycyjne rolnictwo stopniowo ustępowało miejsca nowym formom gospodarki i urbanizacji, a dawne wsie w kolejnych dekadach stały się częścią rozwijającej się aglomeracji łódzkiej.
„Mileszki, wieś, folwark i osada, powiat łódzki, gmina Nowosolna, parafia Mileszki. Leży w punkcie przecięcia się drogi bitej z Brzezin do Łodzi, z linią kolei fabryczno-łódzkiej. Posiada kościół parafialny drewniany. Wieś ma 28 domów, 263 mieszkańców, 374 mórg; folwark 4 domy, 6 mieszkańców, 250 mórg; osada prob. 2 domy, 2 mieszkańców, 6 mórg i 5 osad prywatnych; razem 5 domów, 9 mieszkańców i 134 mórg. W 1827 r. 38 domów, 343 mieszkańców. Kościół tutejszy istniał zapewne już w XIV w., gdyż już w połowie XV w. Gruszczyński, arcybiskup gnieznieński, odłącza od parafii Mileszki wsie Wiskitno i Chojny dla nowo założonej parafii w Rzgowie. Zdaje się, że rozporządzenia te wkrótce cofnięte zostały, gdyż Długosz wymienia te obie wsie jako należace do parafii Mileszki (I, 275). Już w 1493 r. istniał dla obszernej parafii kościół filialny w Chojnach, mający osobnego kapelana. Tradycya odnosi założenie kościoła w Mileszkach do XI w.; erekcya zaginęła. Obecny kościół wzniesiony z drzewa 1767 r., odnowiony 1852 r. Według Lib. Ben. Łaskiego (t. II, 383) do parafii Mileszki należały wsie:Mileszki, Więczeń Górny i Dolny, Bedow, Wiskitno, Stokowska Wola, Stoki, Mieczykowa Wola (niesitniejąca) i Chojno. Obecnie nalezy jeszcze 20 później powstałych wsi i kolonii. W początku XVI w. Mileszki były własnością Romiszewskich herbu Jelita i Czajków. Mileszki parafia dekanat łódzki (dawniej zgierski), 4427 dusz. Br. Ch.” [1]
„Nowosolna, wieś włościańska, osada probostwa, powiat łódzki, gmina i parafia Nowosolna, odległość 1o wiorst od Łodzi, ma 125 domów, 1280 mieszkańców, 2717 mórg ziemi włościańskiej; probostwa q dom, 4 mórg; leśnych osad 1 dom. W 1827 r. było 86 domów, 1059 mieszkańców. Nowosolna wchodziła w skład dóbr rządowych Chorzęcin. Nowosolna gmina należy do sądu gminnego okręgu III w Ba łutach, stacja pocztowa Łódź, ma 4800 mieszkańców (1879 r.) i 10806 mórg obszaru. W gminie znajdują się 4 szkoły początkowe i tartak parowy w kolonii Wiączyn, o sile 40 koni. Br. Ch.” [2]
„Olechów nad rzeką Ner, wieś leśna, osada, karczmarna, powiat łódzki, gmina Wiskitno, parafia Mileszki. Wieś ma 65 domów, 703 mieszkańców, ziemi włościańskiej 1270 morgów; osada leśna 1 dom, ziemi 1 morga; karczm 2 domy, ziemi 20 mórg. W 1827 r. było tu 55 domów, 368 mieszkańców.” [3]
„Pabianka, osada młyńska, nad rzeką Złotą Wodą, powiat łódzki, gmina Radogoszcz, parafia Łódź, ma 1 dom, 13 mieszkańców, 150 mórg ziemi.” [4]
Źródło.
- Tytuł: Słownik geograficzny Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich.
- Miejsce wydania: Warszawa
- Rok wydania i nr tomu: 1885 (tom VI), 1886 (tom VII).
- Wydanie i redakcja: Filip Sulimierski (redaktor „Wędrowca”, magister nauk fizyczno‑matematycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Bronisław Chlebowski (magister nauk filologiczno‑historycznych b. Szkoły Głównej Warszawskiej); Władysław Walewski (obywatel ziemski, kandydata nauk dyplomatycznych Uniwersytetu Dorpackiego)
- Współudział: Józef Krzywicki
- Skład Główny: Redakcya „Wędrowca”, ulica Nowy Świat Nr. 59 w Warszawie.
- Nakład: Warszawa; Filip Sulimierski, Władysław Walewski
- Druk: G. Kornia i Spółka, 1880 (tom I), Wiek, Nowy Świat 59 (tom II-III),
- Cenzura: Dozwolone przez Cenzurę Warszawa, w dniu 21.11.1884 (tom VI), 25.11.1885 (tom VII).
- Źródło: Lokalizacja, Dostępność i Zbiory – DIR – Zasoby polskie.
- Prawa – Domena publiczna.
- jw. str. 423-424, tom VI. ↩︎
- jw. str. 289, tom VII. ↩︎
- jw. str. 457, tom VII. ↩︎
- jw. str. 805, tom VII ↩︎
Tytuły powiązane z kategorią i tagiem.
Rozwój osad wokół Łodzi w XIX w. wg Słownika geogr...
2025-10-27Rozwój osad wokół Łodzi w XIX w. wg Słownika geogr...
2025-10-20Rozwój osad wokół Łodzi w XIX w. wg Słownika geogr...
2025-10-17Rozwój osad wokół Łodzi w XIX w. wg Słownika geogr...
2025-11-04Views: 59