Religijna i kulturowa mozaika Łodzi w obiektywie B. Wilkoszewskiego z 1896

Album „Widoki Łodzi z 1896” roku Bronisława Wilkoszewskiego ukazuje cztery najważniejsze świątynie wielowyznaniowej, dynamicznie rozwijającej się Łodzi końca XIX wieku.

Fotografie przedstawiają prawosławny sobór, kościół ewangelicki oraz dwie świątynie katolickie, ukazując różnorodność architektoniczną, od neobizantyńskiej i neogotyckiej po neoromańską. Budowle te odzwierciedlają zarówno aspiracje religijnych wspólnot, jak i przemysłowy charakter miasta, widoczny w otaczającej je zabudowie. Trójjęzyczne podpisy pod zdjęciami podkreślają wielokulturowość ówczesnej Łodzi. Całość tworzy obraz miasta, w którym świątynie stanowiły ważne symbole tożsamości i świadectwo jego burzliwego rozwoju.

Album Bronisława Wilkoszewskiego z 1896 roku ukazuje Łódź jako miasto wielowyznaniowe, dynamicznie rozwijające się i pełne architektonicznych kontrastów. Na kartach publikacji znalazły się cztery ważne świątynie reprezentujące różne wspólnoty religijne – prawosławną, ewangelicką i katolicką – które razem tworzą panoramę duchowego oraz kulturowego dziedzictwa miasta końca XIX wieku.

Każda z przedstawionych budowli odzwierciedla charakterystyczny dla swojej tradycji styl architektoniczny: neobizantyński sobór św. Aleksandra Newskiego z monumentalną kopułą i smukłą dzwonnicą, neogotycki kościół ewangelicki św. Jana z wysoką wieżą i ceglaną fasadą, neogotycka bazylika Wniebowzięcia NMP na Starym Mieście z dwiema strzelistymi wieżami oraz surowy, neoromański kościół Podwyższenia Świętego Krzyża z masywną bryłą i półkolistymi łukami. Razem tworzą przekrój przez najważniejsze nurty architektury sakralnej epoki.

Fotografie ukazują świątynie w ich ówczesnym otoczeniu – wśród młodej zabudowy przemysłowej, parków miejskich i rozwijających się dzielnic robotniczych. W opisach przewijają się wątki związane z historią poszczególnych wspólnot, rolą fabrykantów w fundowaniu kościołów, a także późniejszymi losami budowli, które nierzadko zmieniały funkcje lub były świadkami dramatycznych wydarzeń XX wieku.

Wszystkie karty albumu zawierają charakterystyczne, trójjęzyczne podpisy – po rosyjsku, polsku i niemiecku – oddające wielokulturowy charakter Łodzi tamtego czasu. Pod zdjęciami widnieją również informacje o autorze fotografii oraz XIX‑wieczna formuła zastrzegająca prawa do reprodukcji.

Cerkiew – Sobór św. Aleksandra Newskiego, Kilińskiego 56.

Oto wyjątkowy dokument historyczny z albumu Bronisława Wilkoszewskiego z 1896 roku. Przedstawia ono jeden z najbardziej charakterystycznych zabytków dawnej Łodzi – Sobór św. Aleksandra Newskiego.
Obiekt widoczny na zdjęciu to prawosławna cerkiew katedralna (sobór) pw. św. Aleksandra Newskiego, znajdująca się przy dzisiejszej ul. Kilińskiego 56 (dawniej ul. Widzewska), tuż obok dworca Łódź Fabryczna i Parku im. Stanisława Moniuszki (dawniej Park Miejski lub Kolejowy). Budowla została zaprojektowana przez miejskiego architekta Hilarego Majewskiego w stylu neobizantyńskim, i powstała w latach 1880–1884. Na zdjęciu wyraźnie widać bogato zdobioną bryłę z centralną kopułą oraz wysoką, smukłą dzwonnicę zwieńczoną mniejszą kopułką. Elewacja jest dekorowana pasowymi układami cegieł i detalami kamieniarskimi. Widoczny na pierwszym planie pas zieleni to wspomniany Park Miejski, a w tle można dostrzec zabudowę fabryczno-miejską, typową dla XIX-wiecznej przemysłowej Łodzi, m.in. kominy fabryczne. Co ciekawe, cerkiew ta przetrwała okresy wyburzania świątyń prawosławnych w II RP i do dziś służy wiernym jako katedra diecezji łódzko-poznańskiej.

Kościół Ewangelicki św. Jana ob. Kościół Jezuitów pw. Najświętszego Imienia Jezus, Sienkiewicza 60.

Kościół Ewangelicko‑Augsburski św. Jana Ewangelisty w Łodzi był jedną z najważniejszych świątyń łódzkiej społeczności protestanckiej w okresie dynamicznego rozwoju przemysłowego miasta w XIX wieku. Wzniesiony w latach 1880–1884 przy ówczesnej ul. Mikołajewskiej, wyróżniał się okazałą, neogotycką architekturą charakterystyczną dla ewangelickich budowli sakralnych tego czasu. Jego strzelista wieża i ceglana fasada stanowiły wyraz aspiracji rosnącej społeczności niemieckich i polskich luteran. Po II wojnie światowej, mimo prób mediacji i starań o zwrot, świątynia została przejęta przez Kościół katolicki. Z czasem jej pierwotny charakter ewangelicki uległ zatarciu, a dziś funkcjonuje jako Kościół Jezuitów pw. Najświętszego Imienia Jezus.

Kościół Katolicki ob. Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny na Starym Mieście.

Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny w Łodzi (Kościół Katolicki na Starym Mieście), stojący na Placu Kościelnym, jest jedną z najważniejszych świątyń miasta, łączącą średniowieczne początki parafii z dynamicznym rozwojem Łodzi w XIX wieku. Obecna neogotycka bazylika, wzniesiona w latach 1888–1897 według projektu Konstantego Wojciechowskiego, zastąpiła wcześniejszy drewniany kościół przeniesiony później na ul. Ogrodową jako dzisiejszy kościół św. Józefa. Monumentalna, trójnawowa budowla z dwiema strzelistymi wieżami stała się charakterystyczną dominantą Starego Miasta i Bałut. W czasie II wojny światowej świątynia znalazła się w granicach Litzmannstadt Ghetto i została ograbiona oraz zamieniona przez okupantów na magazyn mienia zrabowanego Żydom. Dziś kościół pozostaje ważnym symbolem tożsamości Łodzi, pielęgnując pamięć o swojej wielowiekowej historii oraz wybitnych parafianach, takich jak Stanisława Leszczyńska.

Kościół pw. Podwyższenia Świętego Krzyża, Sienkiewicza 38 a Tuwima.

Fotografia Bronisława Wilkoszewskiego doskonale oddaje surowy, neoromański charakter jednej z najważniejszych świątyń miasta. Kościół pw. Podwyższenia Świętego Krzyża, wzniesiony w latach 1860–1880 według projektu Franciszka Tournelle’a, stanowi jeden z najstarszych przykładów architektury sakralnej w przemysłowej Łodzi. Budowla charakteryzuje się stylem neoromańskim, co widoczne jest w półkolistych łukach okiennych oraz masywnej, wieńczącej fasadę wieży z charakterystyczną galeryjką. Świątynia powstała z myślą o wzrastającej liczbie robotników wyznania katolickiego, a fundusze na jej budowę pochodziły w dużej mierze od łódzkich fabrykantów, w tym Karola Scheiblera. Na archiwalnym zdjęciu z 1896 roku widzimy kościół w jego pierwotnym otoczeniu, z niską zabudową i młodym drzewostanem, zanim okolica stała się gęstym centrum miasta. Do dziś obiekt pozostaje kluczowym punktem na mapie łódzkiego Śródmieścia, będąc świadkiem burzliwej historii transformacji miasta z małej osady w potężną metropolię.

Źródło.

• Źródło: Album pt. „Widoki Łodzi”, aut. Bronisław Wilkoszewski (Łódź, 1896; str, 3, 4, 5 i 6).
• Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi.
• Domena publiczna.

Views: 51