Plan Miasta Łodzi wg W. Dymitrowicza z przełomu XIX-XX wieku

Oto nie byle jaka historia — oto Plan Miasta Łodzi, która z niewielkiej osady przeobraziła się w przemysłowego kolosa, napędzanego najpierw parą, potem prądem, a czasem i siłą ludzkich rąk.

Otóż był sobie pan W. Dymitrowicz — nie, nie magik, choć jego plan miasta to prawdziwa sztuka. Sporządził on dokument, co to dziś pokazuje, jak to Łódź wyglądała na przełomie XIX i XX wieku. A wyglądała, jakby ktoś wrzucił do garnka fabryki, tramwaje, robotników i trochę chaosu, zamieszał porządnie i wylał na mapę.

Na początku, jak to zwykle bywa, tramwaje były konne. Tak, konie ciągnęły wagony, a pasażerowie modlili się, żeby koń nie miał gorszego dnia. Potem nastała era elektryczności,od 1898 roku tramwaje śmigały po Łodzi jak szalone, a ludzie już nie musieli martwić się o końskie humory. A że Łódź rosła jak na drożdżach, to i kolej elektryczna się pojawiła, co to robotników do fabryk woziła, a towary do sklepów, zanim jeszcze kurierzy zaczęli mylić adresy.

Plan miasta nie był publikowany raz i koniec — nie, nie! Ukazał się aż trzy razy w czasopiśmie kalendarzowym „Czas Kalendarz na Rok…”, co to był takim łódzkim odpowiednikiem dzisiejszego Facebooka, tylko bez zdjęć kotów. Pierwszy raz w 1902 roku ¹, potem w 1909 ² i 1910 ³. A wszystko to dzięki Wydawnictwu I-go Schroniska i panu A. Łubieńskiemu, co to miał drukarnię i litografię, a pewnie też niezłą cierpliwość do tych wszystkich szczegółów.

Te kalendarze to nie tylko daty i imieniny, to prawdziwe kroniki miejskie! Pokazywały, jak Łódź rosła, jak się zmieniała, jak z dnia na dzień stawała się coraz bardziej… łódzka. Dla mieszkańców były jak GPS, tylko bez głosu, a dla badaczy, jak złoto w papierze.

Dziś plan W. Dymitrowicza to skarb. Historycy go studiują, urbaniści analizują, a miłośnicy dawnej Łodzi wzdychają z rozrzewnieniem. Bo pokazuje czasy, gdy Łódź była młoda, ambitna i trochę szalona czyli dokładnie taka, jaką chcielibyśmy ją pamiętać.

Ta mapa to prawdziwy skarb dla każdego, kto chce się odnaleźć w miejskiej dżungli Łodzi, i to nie tylko wtedy, gdy zgubi się między cmentarzem a rynkiem. Oprócz nazw ulic, placów, rejonów i innych zakamarków, które brzmią jak z powieści Prusa, znajdziemy tu także linie kolei żelaznej i elektrycznej czyli te, którymi pędzą pociągi szybciej niż my do lodówki po północy. A jakby tego było mało, mapa pokazuje też trasy tramwajowe, które wiją się po mieście niczym spaghetti na talerzu.

Wykaz linii tramwajowych w m. Łodzi.

• Linia Nr 1: Plac Kościelny – Górny Rynek.
• Linia Nr 2: Tramwajowa – Plac Kościelny.
• Linia Nr 3: Cmentarze – Górny Rynek.
• Linia Nr 4: Helenów – Średnia – Piotrkowska – Główna – Widzewska – Zarzewska – Górny Rynek.
• Linia Nr 6: Plac Kościelny – Piotrkowska – Andrzeja – Milsza – Pańska – Radwańska.
• Linia Nr 7: Tramwajowa – Górny Rynek.
• Linia Nr 8: Rynek Targowy – Dzielna – Piotrkowska – Konstantynowska – Długa – Milsza.
• Linia Nr 10: Plac Kościelny – Piotrkowska – Główna – Wodny Rynek – Widzew.

Wykaz ulic.

Aleksandrowska, Aleksandryjska, Andrzeja Świętego, Anny Świętej, Bałuty, Bazarna, Benedykta Świętego, Boczna, Borysza, Brzezińska, Brzeźna, Brzozowa, Cegielniana, Ciemna, Czerwona, Częstochowska, Cmentarna, Cimmera, Dębowa, Długa, Dobra, Drewnowska, Dzielna, Dworska, Ekaterynburska, Emilji Świętej, Ewangelicka, Fabryczna, Fajfra, Franciszkańska, Gazowa, Głęboka, Główna, Gołębia, Grabowa, Graniczna, Gubernatorska, Helenów, Inżynierska, Jakóba Świętego, Jerozolimska, Juljusza, Kaliska, Kamienna, Karła Świętego, Kątna, Kiełbacha, Kijowska, Kielma, Kolejna, Konstantynowska, Krótka, Krucza, Leszno, Letnia, Lipowa, Lubelska, Luizy Świętej, Lutomierska, Łagiewnicka, Łąkowa, Łęczycka, Łomżyńska, Łowicka, Magistratowa, Martwa, Marysińska, Miedziana, Mikołajewska, Miljonowa, Milsza, Miodowa, Młynarska (Bałuty), Mostowa, Nawrot, Niska (Nizka), Nowo-Cegielniana, Nowo-Franciszkańska, Nowo-Spacerowa, Nowo-Zarzewska, Nowa, Nowaka, Nowomiejska, Odeska, Oficerska, Ogrodowa, Olgińska, Orla, Ozorkowska, Pańska, Paryska (Paryzka), Petersburska, Pieprzowa, Piotrkowska, Piwna, Placowa, Płocka, Podleśna, Podrzeczna, Południowa, Północna, Przejazd, Przędzalniana, Podzagajnikowa, Pusta, Radomska, Radwańska, Rajtera, Rawska, Rozdwadowska, Różowa, Ruska, Rybna, Rzgowska, Senatorska, Siedlecka, Skierniewicka, Składowa, Skwerowa, Sławińska, Smugowa, Solna, Sosonowa, Spacerowa, Sporna, Srebrzyńska, Stodolniana, Staro-Zarzewska, Sucha, Suwalska, Szklana, Średnia, Jerzego Świętego, Targowa, Tkacka, Tramwajowa, Trębacka, Tylna, Warszawska, Widzewska, Wierzbowa, Wilcza, Winna, Wodna, Wolborska, Wołowa, Wólczańska, Wschodnia, Wysoka, Włodzimierska, Zachodnia, Zagajnikowa, Zakątna, Zarzewska, Zawadzka, Zawadzka (Bałuty), Zgierska, Zielona, Zielona (Bałuty), Złota, Żytnia, Żelazna.

Wykaz osiedli i obszarów miejskich.

Bałuty Stare, Brus (Bruss), Chojny, Doły, Karolew, Mania, Marysin, Radogoszcz, Rokicie Nowe, Rokicie Stare, Stoki, Widzew, Zagajnik, Zarzew, Żabieniec, Żubardz.

Źródło/więcej na www.

1. Czasopismo Czas kalendarz na rok 1902; wydawca: Wydawnictwo I-go Schroniska, Łódź, 1901. Lokalizacja, Dostępność i Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. J. Piłsudskiego w Łodzi; Regionalia Ziemi Łódzkiej. Domena publiczna. ↩︎
2. Czasopismo Czas kalendarz na rok 1909; wydawca: Wydawnictwo I-go Schroniska, Łódź, 1908. Lokalizacja, Dostępność i Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. J. Piłsudskiego w Łodzi; Regionalia Ziemi Łódzkiej. Domena publiczna. ↩︎
3. Czasopismo Czas kalendarz na rok 1910; wydawca: Wydawnictwo I-go Schroniska, Łódź, 1909. Lokalizacja, Dostępność i Zbiory: Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. J. Piłsudskiego w Łodzi; Regionalia Ziemi Łódzkiej. Domena publiczna. ↩︎

Views: 114