Miasto Łódź co wyrosło z pary i pracy. Wizja i rozważania z roku 1922

W pierwszym numerze tygodnika „Tygodnik Łódzki organ narodowy społeczny, polityczny i literacki”, wydanego 12 marca 1922 roku, redakcja zamieściła artykuł autorstwa Lucjana Dąbrowskiego pt. „Łódź w 2000 roku. Łódź 100 lat temu, a dzisiaj”. Tekst ten, przechowywany dziś w zbiorach Biblioteki Narodowej, stanowi niezwykle interesującą próbę spojrzenia zarówno na dzieje, jak i na przyszłość Łodzi w perspektywie stu lat od chwili, gdy uzyskała status miasta fabrycznego. W niniejszym opracowaniu przybliżam jego treść, starając się zachować ducha tekstu i wydobyć najważniejsze myśli autora. /¹/

Była sobie Łódź, mała mieścina, ledwie kilkuset dusz licząca, gdy w roku 1820 rząd Królestwa Kongresowego postanowił uczynić z niej miasto fabryczne. Któżby wówczas przypuszczał, że za sto lat stanie się ona jednym z największych ośrodków przemysłowych w Polsce!

Już wcześniej, za czasów Księstwa Warszawskiego, zaczęto myśleć o uprzemysłowieniu kraju. Rolnictwo, dotąd podstawa bogactwa narodowego, miało zyskać potężnego sprzymierzeńca – fabrykę. Rząd zachęcał osadników: dawał ziemię, materiały budowlane, zwalniał z ceł. I tak przybywali koloniści z Czech, Śląska, Saksonii, a wraz z nimi fach i kapitał.

Wkrótce pojawili się pierwsi wielcy przemysłowcy. Ludwik Geyer, który w 1829 roku założył fabrykę bawełnianą, a dekadę później wprowadził do niej parowy silnik, stał się symbolem nowej epoki. W cichej osadzie zawrzało życie, ludność rosła lawinowo, a Łódź z kilkuset mieszkańców w ciągu wieku urosła do pół miliona, z czego sto tysięcy stanowili robotnicy.

Ale nie wszystko było pasmem sukcesów. Rosyjska polityka gospodarcza przed wojną hamowała rozwój łódzkiego przemysłu, Niemcy podczas okupacji celowo go dewastowali, a wojna światowa dopełniła zniszczenia. Mimo to, jak podkreśla autor, energia przemysłowców i pracowitość robotników mogłyby dokonać jeszcze większych cudów, gdyby nie te przeszkody.

Dziś, w roku 1922, Łódź dźwiga się z ruin. Jeszcze kilka lat wysiłku, a przemysł dorówna stanowi sprzed wojny. Ale przed Polską stoi zadanie większe niż kiedykolwiek: uprzemysłowienie kraju. Reforma rolna obniży produkcję rolną, więc ciężar dochodów państwa musi spocząć na fabrykach. A skoro tak – główny obowiązek przypada Łodzi, sercu polskiego przemysłu.

Autor wskazuje też na konieczność odbudowania więzi handlowych z Rosją, dawnym rynkiem zbytu, który Łódź zna najlepiej. Choć polityczne wichry porwały te nici, trzeba je na nowo spleść, by odeprzeć niemieckie zakusy i umocnić polską gospodarkę.

I tak puentuje Dąbrowski: jeśli sto lat temu rząd Królestwa Kongresowego dostrzegł korzyści w uprzemysłowieniu, to dziś po doświadczeniach wojny i odzyskanej niepodległości pomoc i współdziałanie państwa są jeszcze bardziej konieczne, bo od nich zależy potęga Polski.

Ilustracja zamieszczona w artykule.

Na początku numeru redakcja umieściła wizję przyszłości zatytułowaną „Łódź w 2000 roku”.

Opis pod ilustracją głosił:

„Taką powinna być Łódź za lat 80. – [Narazie jest to jeszcze New-York, ale już dziś przy uważniejszem wpatrzeniu się widać np. w głębi na prawo Hotel Savoy, z lewej strony gmach nowego Teatru Polskiego, w środku monumentalny budynek Biblioteki Narodowej, dalej Politechnika, Muzea i t. d., i t. d., takiego przynajmniej rozwoju życzy Łodzi Tygodnik Łódzki w pierwszym swym numerze.”

Była to więc fantazja redakcji i wizja Łodzi jako wielkiej metropolii, pełnej monumentalnych gmachów, instytucji kultury i nauki, przypominającej nowoczesny Nowy Jork.

O autorze publikacji. /²/

Lucjan Dąbrowski przyszedł na świat w 1890 roku w Łodzi – mieście, które wówczas tętniło przemysłowym życiem i w którym szybko odnalazł swoje miejsce. Z początku związany był z handlem, jednak jego droga zawodowa wkrótce skręciła w stronę pracy publicznej i dziennikarstwa. W 1917 roku rozpoczął pracę w Zarządzie Miejskim w Łodzi, gdzie kierował Wydziałem Dobroczynności Publicznej. Równocześnie angażował się w działalność społeczną, m.in.. w Towarzystwie Gimnastycznym „Sokół”, które kształtowało ducha obywatelskiego i patriotycznego wielu łodzian. Jego prawdziwą pasją stała się jednak prasa. W sierpniu 1919 roku objął stanowisko redaktora naczelnego „Straży Polskiej”, a rok później współtworzył Syndykat Dziennikarzy Łódzkich – pierwszą organizację zawodową dziennikarzy w mieście, której został pierwszym prezesem. Od lutego 1921 roku kierował redakcją „Kuriera Łódzkiego”, a wkrótce potem przeniósł się do Wilna, gdzie stanął na czele „Dziennika Wileńskiego” i współorganizował „Express Wileński”. Dąbrowski nie ograniczał się wyłącznie do pracy redakcyjnej. W latach 1921–1924 pełnił funkcję kierownika Inspektoratu Bankowego w Ministerstwie Skarbu w Warszawie, łącząc obowiązki urzędnika państwowego z działalnością publicystyczną. Współpracował także z „Tygodnikiem Łódzkim”, wydawanym przez Adama Siedleckiego-Kowalczewskiego. Był synem Henryka Dąbrowskiego i Władysławy z domu Ziemniewicz, mężem Wandy Romany Janiszewskiej. Przyjaźnił się z Leopoldem Skulskim, jednym z ważnych polityków II Rzeczypospolitej. Jego życie zakończyło się tragicznie 29 grudnia 1924 roku w Warszawie. Został pochowany prawdopodobnie na Starym Cmentarzu w Łodzi, a nad jego grobem przemawiał Czesław Gumkowski, ówczesny prezes Syndykatu Dziennikarzy Łódzkich.

Oto pełna treść publikacji.

Źródło.

1. Artykuł „Łódź 100 lat temu, a dzisiaj”; autor: Lucjan Dąbrowski; publikacja: tygodnik „Tygodnik Łódzki organ narodowy społeczny, polityczny i literacki”; z dn. 12.03.1922, Nr 1.; współautor, Redakcja, Wydawca: Adam Kowalczewski Siedlecki; Źródło: Biblioteka Narodowa (academica.edu.pl). Domena Publiczna [dostępność na dzień 19.10.2025]. ↩︎
2. Lucjan Dąbrowski 1890-1924; pl.wikipedia.org [dostępność na dzień 19.10.2025]. ↩︎

Views: 29