Łódź i Moskwa – ros. Лодзь и Москва – cz. 1. Referat z 1892

„Лодзь и Москва” (Łódź i Moskwa), to druga część będąca kontynuacją obszernego referatu W. D. Bułowa, wygłoszonego w dniu 08 grudnia 1892 r. w Petersburgu podczas posiedzenia Towarzystwa Popierania Przemysłu i Handlu Rosyjskiego.

Tekst został wydany drukiem w 1892 r. i stanowi jedno z najważniejszych rosyjskich opracowań dotyczących przemysłu Królestwa Polskiego w końcu XIX wieku.

W tej części autor koncentruje się na szczegółowej analizie Łodzi jako ośrodka przemysłowego, przedstawiając jej warunki geograficzne, urbanistyczne, demograficzne oraz strukturę produkcji. Bułow zestawia te dane z sytuacją przemysłu moskiewskiego, próbując odpowiedzieć na pytanie, dlaczego Łódź osiągnęła tak szybki rozwój i jakie czynniki ekonomiczne oraz polityczne temu sprzyjały.

Лодзь и Москва – Łódź i Moskwa (str. 34-38).

Druga część publikacji Bułowa „Лодзь и Москва” (Łódź i Moskwa) to szczegółowy opis Łodzi, jako największego ośrodka przemysłowego Królestwa Polskiego.

Autor przedstawia:

• warunki naturalne i urbanistyczne, które – paradoksalnie – były niekorzystne, a mimo to nie zahamowały rozwoju miasta;
• strukturę przemysłu, z dominacją produkcji bawełnianej i wełnianej;
• dane statystyczne dotyczące liczby fabryk, robotników, wartości produkcji;
• rolę niemieckich przemysłowców, którzy dzięki przywilejom z lat 1816–1823 stworzyli podstawy łódzkiego przemysłu;
• wpływ kolei, polityki celnej i wydarzeń międzynarodowych (np. wojny secesyjnej) na rozwój Łodzi;
• porównanie kosztów produkcji w Łodzi i Moskwie, oparte na danych prof. Janżula.

Publikacja ma charakter analityczny i statystyczny, a jej celem jest wykazanie, że rozwój Łodzi nie był przypadkowy, lecz wynikał z połączenia polityki państwowej, kapitału zagranicznego i korzystnych warunków rynkowych.

Tabela głównych tematów publikacji.

Strona	Temat	Krótki opis	Notka historyczna / kontekst miejsca
35	Położenie geograficzne i warunki naturalne Łodzi	Autor opisuje niekorzystne warunki: brak wody, brak lasów, teren bagienny.	Łódź w pocz. XIX w. była niewielką osadą rolniczą; rozwój przemysłu był całkowicie sztuczny i wymuszony polityką osadniczą.
35–36	Układ urbanistyczny miasta	Łódź rozwijała się wzdłuż jednej osi – ul. Piotrkowskiej, mającej ok. 10 wiorst długości.	Piotrkowska stała się główną arterią przemysłową i handlową miasta, wokół której powstawały fabryki i kamienice.
35–36	Statystyka przemysłu łódzkiego	879 fabryk w mieście, ponad 50 mln rubli produkcji, 25 tys. robotników.	W 1892 r. Łódź była jednym z największych ośrodków włókienniczych w Europie.
36	Dominujące gałęzie przemysłu	Przede wszystkim przemysł bawełniany i wełniany; mniejsze znaczenie lnu i jedwabiu.	Włókiennictwo było fundamentem rozwoju Łodzi od lat 20. XIX w.
36	Kwestia narodowości robotników i mistrzów	Robotnicy w większości miejscowi; mistrzowie i majstrowie – głównie Niemcy.	Niemieccy specjaliści stanowili elitę techniczną łódzkiego przemysłu.
36–37	Znaczenie Łodzi w skali guberni	Łódź i powiat łódzki odpowiadają za ok. 40% produkcji całej guberni piotrkowskiej.	Gubernia piotrkowska była najważniejszym regionem przemysłowym Królestwa Polskiego.
37	Przyczyny wyboru Łodzi jako ośrodka przemysłowego	Autor analizuje, dlaczego przemysł rozwinął się w miejscu niekorzystnym naturalnie.	Decydujące były przywileje dla osadników z lat 1816–1823.
37–38	Ustawy i przywileje dla osadników (1816–1823)	Zwolnienia podatkowe, ziemia, drewno, cegła, budowa kościołów i infrastruktury.	Te akty prawne zapoczątkowały masową kolonizację niemiecką w Łodzi.
38	Rozwój demograficzny Łodzi	Od 3 tys. mieszkańców w 1827 r. do ponad 220 tys. w 1892 r.	Łódź była jednym z najszybciej rosnących miast Europy XIX wieku.
38	Wpływ kolei i wojny secesyjnej	Kolej (1866) i wzrost cen bawełny podczas wojny secesyjnej przyspieszyły rozwój przemysłu.	Wojna secesyjna (1861–1865) spowodowała kryzys bawełniany, z którego skorzystali łódzcy fabrykanci.
38–39	Początki potęgi Scheiblera	Scheibler kupił tanio bawełnę przed wojną i zbudował potężną fabrykę.	Karol Scheibler stał się największym przemysłowcem Łodzi.
39–42	Analiza kosztów produkcji	Szczegółowe zestawienia kosztów: surowiec, praca, ogrzewanie, podatki, ubezpieczenia.	Dane oparte na badaniach prof. Janżula – najważniejsze źródło statystyczne epoki.
42	Wnioski o strukturze kosztów	Surowiec i praca stanowią ok. 84% kosztów produkcji.	Włókiennictwo było branżą o wysokiej zależności od cen bawełny i wełny.

Uwaga: Kolumna STRONA – Numery stron odnoszą się do układu publikacji w formie PDF.

Notka informacyjna.

• Tytuł: ЛОДЗЬ. Лодзь и Сосновицы. Лодзь и Москва. (pol.: Łódź. Łódź i Sosnowice. Łódź i Moskwa.). Referat W. D. Biełowa w Towarzystwie Wspierania Rosyjskiego Przemysłu i Handlu, 8 grudnia 1892 roku (ros.: ДОКЛАДЪ. В. Д. Бѣлова въ Обществѣ для содѣйствія Русской Промышленности и Торговлѣ, 8 Декабря 1892 года.).
• Podtytuły: Lodz i Sosnovicy (str. 1-33), Лодзь и Москва (str. 34-38), ТАБЛИЦА стоимости четырехъ главнѣйшихъ видовъ Лодзинскаго производства (str. 39-68).
• Autor: Vasilij Dmitrievič Belov.
• Rok wydania: 1892.
• Adres wydawniczy: S.-Peterburg, 1892 (S.-Peterburg: S. F. Âzdovskij).
• Miejsce wydania: S.-Peterburg.
• Druk: Petersburg. Drukarnia-litografia S. F. Jazdowskiego i Spółki. Zaułek Orłowski, nr 1. 1892.” (ros.: С. ПЕТЕРБУРГЪ. Типо-Литографія С. Ф. Яздовскаго и К°. Орловскій пер., № 1. 1892.)
• Język: rosyjski.
• Zasięg czasowy: 1801-1900 XIX w.
• Źródło/Zbiory: Biblioteka Narodowa.
• Prawa: Domena Publiczna (Domena Publiczna. Wolno zwielokrotniać, zmieniać i rozpowszechniać oraz wykonywać utwór, nawet w celach komercyjnych, bez konieczności pytania o zgodę. Wykorzystując utwór należy pamiętać o poszanowaniu autorskich praw osobistych Twórcy.)
• Typ: książka.
• Hasła: Moskwa (Rosja), Łódź (woj. łódzkie; okręg), Sosnowiec (woj. śląskie), przemysł, gospodarka, polityka.
• Link PDF: POLONA [dostępność na dzień 08.02.2026].

Views: 54