Entuzjazm i niedosyt. Amatorska scena teatralna w Łodzi 1867

Amatorska scena teatralna w Łodzi i Rok 1867 w Łodzi to czas, gdy życie kulturalne miasta dopiero nabierało kształtów, a inicjatywy artystyczne wyrastały z pasji i społecznego zaangażowania. W prasie lokalnej („Lodzer Zeitung„) pojawiały się ogłoszenia zapraszające na koncerty, przedstawienia i zebrania amatorów sceny polskiej i niemieckiej. Były to przedsięwzięcia o charakterze nie tylko rozrywkowym, lecz także charytatywnym – organizowane z myślą o wsparciu zdolnych, lecz ubogich uczniów czy innych potrzebujących.

Zachowane anonse ukazują obraz środowiska, w którym obok siebie działali muzycy, aktorzy i miłośnicy teatru, a scena w sali Fryderyka Sellina stawała się miejscem spotkań dwóch kultur. Wspólne wysiłki Polaków i Niemców, choć nie zawsze przynosiły oczekiwany odzew publiczności, świadczą o pragnieniu budowania więzi ponad podziałami językowymi i narodowymi.

Niniejsza publikacja przywołuje te ogłoszenia jako świadectwo epoki, dokumenty codzienności, w których odbija się zarówno entuzjazm organizatorów, jak i realia społeczno-ekonomiczne ówczesnej Łodzi. To zapis chwil, gdy teatr amatorski był nie tylko formą rozrywki, lecz także narzędziem kształtowania wspólnoty.

„Inserata. We wtorek dnia 7 maja roku bieżącego o godzinie 7½ wieczorem w Sali teatralnej pana Fr. Sellin danym będzie KONCERT sławnego i znanego skrzypka pana Kazimierza Łady z współudziałem pana St. Thalgrün [Stanisław Thalgrün] i kilku amatorów. Program przez afisze ogłoszonym będzie.” ¹

Było to w roku 1867, gdy Łódź dopiero zaczynała nabierać rozmachu miasta przemysłowego, a jej życie kulturalne tętniło w rytmie inicjatyw ludzi z pasją. Wiosną, w Sali teatralnej pana Fryderyka Sellina, zapowiedziano niezwykły koncert. Miał wystąpić znany skrzypek Kazimierz Łada, a towarzyszyć mu miał Stanisław Thalgrün oraz kilku miejscowych amatorów. Program, jak to wówczas bywało, obiecano ogłosić na afiszach, a sama zapowiedź brzmiała jak obietnica wieczoru pełnego muzyki i elegancji (nr 050).

Nie minęło wiele czasu, a w mieście rozbrzmiała wieść o ambitnym przedsięwzięciu, amatorzy teatru polskiego i niemieckiego postanowili zorganizować cykl przedstawień, z których dochód miał zasilić stałe stypendium dla pilnego, lecz ubogiego ucznia z Łodzi. Idea była szlachetna, lecz publiczność, jak to bywa, nie zawsze potrafi docenić wysiłek. Po czterech przedstawieniach – pięciu sztukach polskich i czterech niemieckich – w kasie znalazło się zaledwie 87 rubli i 50 kopiejek. Zrozumiano, że dalsze występy nie przyniosą większego pożytku, więc zebrane środki przekazano do dyspozycji dyrektorów w Berlinie (nr 068).

Jeszcze wcześniej Dominik Zoner, jeden z zapaleńców, wzywał wszystkich miłośników sceny, by w niedzielne popołudnie stawili się na naradę. Chodziło o wspólne planowanie i organizację – bo teatr amatorski, choć zrodzony z pasji, wymagał porządku i współdziałania (nr 069).

Wreszcie nadeszła wiadomość, że amatorzy uzyskali oficjalne pozwolenie od gubernatora petrokowskiego. Mogli więc wystawić w Sali Sellina kilka sztuk w obu językach, a wszystko to na cel dobroczynny. Do współpracy zaproszono pana Reinelta, a organizatorzy obiecali, że po wszystkim złożą publiczności dokładny rachunek z dochodów i wydatków (nr 077).

Tak oto w Łodzi drugiej połowy XIX wieku splatały się nici polskiej i niemieckiej kultury, a scena teatralna stawała się miejscem, gdzie muzyka, dramat i filantropia spotykały się w imię wspólnego dobra. Choć nie wszystkie zamierzenia przyniosły oczekiwany skutek, pozostała pamięć o ludziach, którzy wierzyli, że sztuka może kształcić, jednoczyć i pomagać potrzebującym.

„Teatr Amatorski. Ponieważ szanowna publiczność przedsięwzięcie amatorów w celu utworzenia stałego stypendium dla pilnego, ale biednego ucznia z miasta Łodzi należycie nie popierała, a czysty dochód z czterech przedstawień teatralnych (z 5 polskich i 4 niemieckich sztuk) wynosił tylko 87 rubli 50 kopiejek, zatem dalsze przedstawienia byłyby bezskuteczne, więc wyższy dochód oddany został do dyspozycji JW. Dyrektorów w Berlinie. Towarzystwo Amatorów.” ²

Oto tabela chronologiczna według daty ogłoszenia i wydarzenia wraz z miejscem każdego występu oraz z podaniem numerów wydań gazety łódzkiej „Lodzer Zeitung” z 1867 roku, terminów wydarzeń wraz z opisem w języku polskim i niemieckich tytułów:

Data ogłoszenia	Nr wydania	Data wydarzenia (z miejscem)	Opis w języku polskim	Oryginalny tytuł niemiecki
5 marca 1867	nr 026	8 marca 1867 – Sala K. Dahlig, Zgierz	Wczesne ogłoszenie „wielkiego nadzwyczajnego przedstawienia” – gimnastyka, balet, akrobatyka, pantomima	Große außerordentliche Vorstellung im Saale des Herrn K. Dahlig in Zgierz – Gymnastik, Ballet, Akrobatik und Pantomimen
5 marca 1867	nr 026	11 marca 1867 – Sala Fryderyka Sellina, Łódź	Zapowiedź pierwszego przedstawienia Teatru Amatorskiego – dwie polskie i dwie niemieckie komedie	(Dilettanten-Theater) Zwei polnische und zwei deutsche Lustspiele im Saale des Herrn Sellin in Lodz
7 marca 1867	nr 027	8 marca 1867 – Sala R. Dahlig, Zgierz	Ogłoszenie „wyjątkowego przedstawienia” – gimnastyka, balet, ćwiczenia, pantomima	Außerordentliche Vorstellung im Saale des Herrn R. Dahlig in Zgierz – Gymnastik, Ballet, Turnen und Pantomimen
7 marca 1867	nr 027	11 marca 1867 – Sala Fryderyka Sellina, Łódź	Potwierdzenie terminu i repertuaru Teatru Amatorskiego – dwie polskie i dwie niemieckie komedie	Zwei polnische und zwei deutsche Lustspiele – Dilettanten-Theater im Saale des Herrn Sellin in Lodz
14 marca 1867	nr 030	17 marca 1867 – Sala R. Dahlig, Zgierz	Zapowiedź „ostatniego wielkiego nadzwyczajnego przedstawienia” – gimnastyka, balet, pantomima	Letzte große außerordentliche Vorstellung – Gymnastik, Ballet und Pantomimen
14 marca 1867	nr 030	18 marca 1867 – Sala Fryderyka Sellina, Łódź	Zmiana terminu przedstawienia Teatru Amatorskiego z 11 na 18 marca	(Dilettanten-Theater) Vorstellung im Saale des Herrn Sellin in Lodz
2 maja 1867	nr 050	5 maja 1867 – Sala Fryderyka Sellina, Łódź	Trzecie przedstawienie Teatru Amatorskiego – komedia w 3 aktach w języku niemieckim	Drittes Theater-Vorstellung – Lustspiel in 3 Akten (deutsch) im Saale des Herrn Sellin in Lodz
7 maja 1867	nr 052	5 maja 1867 – Sala Fryderyka Sellina, Łódź (recenzja)	Recenzja spektaklu „Gospodarz i Błazen” (Der Wirt und der Narr) – sukces Teatru Amatorskiego	Der Wirt und der Narr – Dilettanten-Theater im Saale des Herrn Sellin in Lodz
11 maja 1867	nr 054	brak daty – Sala Fryderyka Sellina, Łódź	Ogłoszenie o odłożeniu zapowiadanego przedstawienia Teatru Amatorskiego	(Dilettanten-Theater) Vorstellung verschoben – neuer Termin folgt

Index.

• Afisz – forma ogłoszenia programu koncertu.
• Berlin – siedziba dyrektorów, którym przekazano dochód.
• Dochód z przedstawień – 87 rubli 50 kopiejek.
• Dyrektorzy w Berlinie – adresaci przekazanych środków z dochodu przedstawień.
• Gubernator Petrokowski [piotrkowski] – urzędnik wydający pozwolenie na przedstawienia.
• Koncert – wydarzenie muzyczne z udziałem Kazimierza Łady i Stanisława Thalgrüna.
• Łada, Kazimierz – skrzypek, uczestnik koncertu w Sali Fr. Sellina.
• Łódź – miasto, w którym odbywały się wydarzenia.
• Petroków (Piotrków) – siedziba gubernatora wydającego pozwolenie.
• Przedstawienia teatralne – 5 sztuk polskich i 4 niemieckie.
• Reinelt – współuczestnik przedstawień teatralnych.
• Sala teatralna Fr. Sellina – miejsce koncertów i przedstawień.
• Sellin, Fryderyk (Fr. Sellin) – właściciel sali teatralnej, miejsce wydarzeń.
• Stypendium – planowany cel charytatywny dla biednego, zdolnego ucznia.
• Teatr amatorski – inicjatywa kulturalno-charytatywna.
• Thalgrün, Stanisław – współwykonawca koncertu z Kazimierzem Ładą.
• Zoner, Dominik – organizator spotkania amatorów teatru polskiego i niemieckiego.

Indeks historyczny.

• Inicjatywy kulturalno-charytatywne w Łodzi w XIX w. – przykład współpracy polsko-niemieckiej w teatrze amatorskim.
• Pozwolenia gubernatorskie – wymóg prawny dla organizacji przedstawień w zaborze rosyjskim.

Źródło.

Gazeta Łódzka „Lodzer Zeitung” (data/nr wyd.): 1867.05.02 nr 050, 1867.06.18 nr 068, 1867.06.22 nr 069 oraz 1867.07.13 nr 077. Lokalizacja, Dostępność i Zbiory – Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi – Regionalia Ziemi Łódzkiej. Prawa – Domena publiczna.

1. 1867.05.02 nr 050 – jw. ↩︎
2. 1867.06.18 nr 068 – jw. ↩︎

Views: 37