Wyobraźmy sobie Łódź roku 1938, miasto kominów, fabryk i robotniczego trudu, które 20 lat wcześniej, w listopadzie 1918 roku, otrząsnęło się z jarzma pruskiego. Oto 11 Listopada, wtedy to, wśród huku maszyn i szmeru ulic, biało‑czerwone sztandary wywieszone na strychach i w piwnicach oznajmiły światu, że Polska wraca do życia.
Dr Bolesław Fichna, adwokat i działacz społeczny, zebrał wspomnienia uczestników tamtych dni i wydał je własnym nakładem w Łodzi, w listopadzie 1938 roku. Publikacja ta nie jest suchym podręcznikiem historii – to raczej kronika mówiona, gawęda robotników, peowiaków i legionistów, którzy własnym czynem i krwią zapisali się w dziejach miasta.
„Mija 20 lat, gdy Łódź pracy otrząsnęła się z pruskiego najazdu, gdy zorganizowany robotnik polski wziął czynny udział w walkach w dniu 11 listopada 1918 roku.”
Tytuły i krótkie streszczenia rozdziałów.
- I. Początek zbierania wspomnień. Autor opisuje, jak w styczniu 1938 roku zwołał dawnych towarzyszy broni, by spisali swoje relacje. Powstała komisja, która miała zebrać materiał, a do Fichny napłynęły wspomnienia robotników, tkaczy, kolejarzy i urzędników.
- II. Aresztowanie i działalność konspiracyjna. Fichna wspomina własne uwięzienie w 1917 roku, demonstracyjne noszenie munduru legionowego i pierwsze odezwy przeciw okupantowi. To obraz Łodzi, w której rodził się bunt i nadzieja.
- III. Przełom wojenny i nastroje w Łodzi. Autor kreśli tło wielkiej wojny – klęski państw centralnych, nędzę robotników i jednocześnie wzrost ducha oporu. Wspomina też o współpracy Narodowego Związku Robotniczego z POW i Legionami.
- IV. Sam dzień 11 listopada 1918 roku. Najbardziej dramatyczny fragment: opisy rozbrajania Niemców, zdobywania komisariatów, dworców i fabryk. Padają pierwsze strzały, giną pierwsi bohaterowie, a Łódź przechodzi w polskie ręce.
- V. Nowa Łódź. Ostatni rozdział to refleksja – obraz robotnika, który przez lata dźwigał ciężar niewoli, a teraz wkracza w wolną Polskę. To hołd dla pracy jako fundamentu Rzeczypospolitej.
„Baczność Obywatele! Praca konspiracyjna zdwojona. Dziś hasłem naszym, to twardy protest Józefa Piłsudskiego.”
Ilustracje i ich znaczenie.
Choć publikacja nie jest bogato ilustrowana, pojawiają się w niej faksymile odezw i plakatów konspiracyjnych:
- Plakat z sierpnia 1917 roku z hasłem „Baczność Obywatele! Praca konspiracyjna zdwojona. Żądamy zwolnienia Komendanta Piłsudskiego!”. To dokument emocji i odwagi, którymi żyła Łódź.
- Transparent z czerwca 1916 roku „Niech żyje Polska Organizacja Wojskowa! Niech żyje Komendant Józef Piłsudski!”. Wywieszony na murach fabryki Poznańskiego, był aktem jawnego sprzeciwu wobec okupanta.
- Odezwa z nocy 11/12 listopada 1918 roku wydana przez Narodowy Związek Robotniczy, wzywająca do dalszej walki i obrony porządku w mieście.
„W dniu 11 listopada wszedł w życie Polski mocnym sprężystym krokiem.”
Ta książka to nie tylko zbiór wspomnień, to żywa opowieść o mieście, które w godzinie próby potrafiło stanąć do walki. To gawęda o robotnikach, którzy z warsztatów i przędzalni wyszli na ulice, by własnymi rękami rozbroić okupanta i przywitać wolność.
Notka.
- Tytuł: Dzień 11 listopada 1918 r. w Łodzi ze wspomnień uczestników.
- Miejsce i rok wydania: łódź, listopad 1938.
- Autor: Bolesław Fichna (1891-1945).
- Nakład: Zakłady Graficzne Z. Manitius w Łodzi.
- Gatunek: książka.
- Zbiory: WBP im. Marszałka J. Piłsudskiego w Łodzi.
- Prawa: Domena publiczna.
Views: 31