Dwa filary łódzkiej historii na łamach „Rozwoju” z 1902 roku

Szanowni Miłośnicy Łodzi! Dziś zabieram Państwa w podróż szczególną, nie po bruku Piotrkowskiej, lecz pożółkłych stronach dawnej prasy łódzkiej. Przed nami numer 47 gazety „Rozwój” z 26 lutego 1902 roku.

To niezwykłe znalezisko, widoczne na załączonej reprodukcji, przenosi nas w czasy, gdy o kominach fabrycznych nikt jeszcze nie śnił, a nasza metropolia była jedynie skromną osadą wśród łęczyckich lasów. Autorem tego historycznego rzutu oka jest nie kto inny jak Maksymilian Baruch – wybitny badacz przeszłości naszego miasta.

Dwa filary łódzkiej historii – recenzja tekstu.

Artykuł Barucha to rzetelna, choć podana w przystępnej formie lekcja historii, skupiona wokół dwóch kluczowych dokumentów z XIV wieku. Autor z niezwykłą starannością wyłuskuje z łacińskich pergaminów to, co dla nas najcenniejsze: początki prawnej egzystencji Łodzi.

1. Dokument pierwszy (1332 r.): To akt wydany przez księcia Władysława (Siemowitowica), który uwalnia dobra biskupstwa włocławskiego, w tym wieś Lodza, od ciężarów prawa książęcego. Dokument ten jest fascynujący, gdyż wylicza archaiczne daniny, od których łodzianie zostali zwolnieni: od poradlnego, podworowego, aż po obowiązek budowy zamków. Co istotne, Baruch podkreśla, że już wtedy dawano biskupom wolną rękę w lokowaniu wsi na prawie niemieckim¹.
2. Dokument drugi (1387 r.): Ten akt, odnaleziony przez prof. Ulanowskiego, jest według mnie jeszcze ciekawszy dla badacza obyczajów. Biskup Jan (Kropidło) nadaje w nim wójtostwo w Łodzi i Widzewnicy niejakiemu Januszowi. Tekst ten rzuca światło na codzienne życie: dowiadujemy się o istnieniu karczm, młyna w Widzewnicy oraz o konkretnych daninach – miodzie łęczyckim, kurczętach i jajach składanych na Wielkanoc². Artykuł pozwala nam niemal poczuć zapach siana z owych pięciu dni w roku, które kmiecie musieli poświęcić na pracę w pańskim folwarku³.

Autor tekstu, Maksymilian Baruch, nie tylko przytacza suche fakty, ale opatruje je cennymi komentarzami (w przypisach redakcyjnych), które wyjaśniają np. etymologię nazwy Widzewnica czy specyfikę prawa szwedzkiego, któremu mieli podlegać mieszkańcy. To lektura obowiązkowa dla każdego, kto chce zrozumieć, że Łódź nie „wypączkowała” nagle w XIX wieku, ale ma korzenie głęboko zapuszczone w średniowiecznej ziemi.

Lektura tego archiwalnego wycinka to prawdziwa uczta dla ducha. Dzięki takim publikacjom w dawnej prasie, robotnicza Łódź przełomu wieków mogła budować swoją tożsamość w oparciu o szlachetną, kilkusetletnią metrykę. Gorąco zachęcam do studiowania starych roczników „Rozwoju” – to w nich drzemie dusza naszego miasta, którą my, przewodnicy, staramy się dla Państwa ożywić.

Tekst oryginalny.

Index.

• Akty sądowe ziemskie łęczyckie – źródło archiwalne.
• Archiwum kapituły kujawskiej – miejsce przechowywania dokumentów.
• Barcie – prawo do hodowli pszczół w lesie.
• Baruch Maksymilian – autor artykułu, historyk.
• Dni wolności (wolnizna) – okres zwolnienia z opłat dla nowych osadników (3 lata dla Łodzi, 14 dla Widzewnicy).
• Flatta Oskar – autor „Opisu m. Łodzi” (1853), cytowany jako źródło.
• Folwark łódzki – wzmianka o istnieniu pańskiego gospodarstwa.
• Jan II Kropidło – książę opolski, biskup włocławski, wystawca dokumentu z 1387 r.
• Janusz – syn Piotra, sołtys (wójt) Łodzi i Widzewnicy, odbiorca przywileju z 1387 r.
• Karczma – przybytek w Łodzi i Widzewnicy, z którego dochód dzielono między biskupa a wójta.
• Kodeks Dyplomatyczny Polski (Kod. dypl. polsk.) – źródło publikacji dokumentów.
• Kraków – miejsce wydania publikacji naukowych prof. Ulanowskiego.
• Księgi wójtowskie kościoła włocławskiego – źródło archiwalne.
• Lodzi (Lodza) / Łódź – wieś biskupia, przedmiot przywilejów.
• Łany flandryjskie – jednostka miary ziemi przy lokacji.
• Łęczycka ziemia – kraina historyczna, w której położona była Łódź.
• Mateusz – biskup włocławski w 1332 r.
• Młyn – obiekt w Widzewnicy.
• Muczkowski (Muczk.) – współautor „Kod. dypl. polsk.”, źródło archiwalne.
• Narzez – danina składana w trzodzie (na rzeź).
• Niesiecki (Kasper) – autor herbarza, cytowany w przypisach.
• Obowiązek budowy zamku – zwolnienie z prac fortyfikacyjnych.
• Opoła – danina w bydle.
• Ożyszcz – współautor „Kod. dypl. polsk.”, źródło archiwalne.
• Piotr – ojciec Janusza, mieszczanin ze Środy.
• Podworowe – podatek od każdego dworu.
• Poradlne – podatek gruntowy.
• Powozowe (podwody) – obowiązek dostarczania koni i wozów.
• Prawo niemieckie – podstawa prawna lokacji osad.
• Prawo polskie – prawo rodzime, alternatywa dla lokacji niemieckiej.
• Prawo szwedzkie – wymienione jako system regulujący honory i powinności mieszkańców wobec biskupów.
• Robocizna – dni pracy pańszczyźnianej (oranie pod oziminę, jarzynę, wywożenie gnoju, koszenie łąk).
• Spu – danina składana w zbożu.
• Srody (Środa) – miasto, z którego pochodzili pierwsi osadnicy (zasadźcy).
• Stróży – obowiązek pełnienia warty na grodzie.
• Śliwka Piotr – kanonik kujawski, dzierżawca Łodzi i Widzewnicy w XIV w.
• Trzeci denar – zwyczajowy udział wójta w dochodach sądowych.
• Ulanowski Bolesław – profesor, odkrywca dokumentu z 1387 r. w archiwum kapituły kujawskiej.
• Widzewnica (obecnie Widzew) – wieś sąsiadująca z Łodzią, lokowana na surowym korzeniu (dąbrowie).
• Władysław – książę ziemi łęczyckiej i dobrzyńskiej, wystawca dokumentu z 1332 r.
• Włocławek – siedziba biskupstwa i kapituły, miejsce wystawienia dokumentu z 1387 r.
• Wolborski obwód (districtus) – jednostka administracyjna, do której należała Łódź.
• Zbyluta – biskup, od którego Piotr Śliwka otrzymał dobra.

Notka informacyjna o źródle.

Tekst opracowano na podstawie artykułu Maksymiliana Barucha pt. „Najdawniejsze dwa dokumenty historyczne o Łodzi”, opublikowanego w gazecie łódzkiej „Rozwój”, nr 47, z dnia 26 lutego 1902 roku. Materiał pochodzi ze zbiorów Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej im. Marszałka Józefa Piłsudskiego w Łodzi i znajduje się w domenie publicznej.

Bibliografia.

¹ Akty sądowe ziemskie łęczyckie w archiwum głównem, ks. IV, str. 249-251.
² Bolesław Ulanowski, Dokumenty kujawskie i mazowieckie, Kraków 1888, str. 160.
³ Przypis redakcyjny nr 4 w tekście źródłowym dotyczącym istnienia folwarku łódzkiego.

Views: 32