Od burmistrzów do prezydentów. Dzieje magistratu Łodzi 1794–1924

Artykuł „Burmistrzowie i prezydenci m. Łodzi”, zamieszczony w łódzkim czasopiśmie „Łódź w ilustracji dodatek niedzielny do Kurjera Łódzkiego” z dnia 12.10.1924, Nr 8, str. 1-3 przedstawia ciągłość Magistratu – władzy miejskiej w Łodzi od końca XVIII wieku do 1924 r., ukazując ewolucję urzędu od burmistrza do prezydenta, sylwetki poszczególnych włodarzy oraz ich wpływ na rozwój miasta. Szczególnie mocno podkreślono negatywną rolę Władysława Pieńkowskiego w czasach carskich oraz znaczenie nowych władz po odzyskaniu niepodległości.

Cytat z publikacji: O początkach i prostocie pierwszych władz. „Najstarsze akta w Archiwum Miejskiem z roku 1794 wskazują, że w tymże roku był burmistrzem w Łodzi Piotr Drewnowicz. Podpisywał się on znakami krzyża, jak również wszyscy ówcześni radni miasta.” To zdanie ukazuje skromne początki łódzkiego samorządu – władzę sprawowali zwykli mieszkańcy, często niepiśmienni, a urząd miał charakter bardziej wspólnotowy niż administracyjny.

Na samym początku, jeszcze w XVIII wieku, burmistrzami byli ludzie prości, miejscowi obywatele, którzy często nie umieli pisać i podpisywali się krzyżykami. Takim był Piotr Drewnowicz, którego imię pojawia się w aktach z 1794 roku. Potem przyszli kolejni – Dąbkowski, Czajkowski, Szczawiński – wszyscy wywodzący się z łódzkiej społeczności, wybierani zgodnie z królewskim dekretem, byle tylko umieli czytać i pisać.

Wraz z nadejściem XIX wieku urząd burmistrza zaczął nabierać większej wagi. Antoni Czarkowski, były oficer wojsk polskich, a po nim Karol Tangermann – człowiek energiczny, który zasiadał w ratuszu przez blisko dwadzieścia lat. To właśnie za jego czasów Łódź zaczęła gwałtownie rosnąć: najpierw przybywali sukiennicy, potem bawełniarze, a miasto zyskało nowy, murowany ratusz przy Placu Wolności.

Cytat z publikacji: O Andrzeju Rosickim – patriocie i powstańcu. „Zwolniony został z tego powodu, że okazał się ‘niebłagonadiożnym’ (nieprawomyślnym dla Rządu Rosyjskiego). Najchlubniejsze świadectwo dla Polaka!”. Rosicki, choć usunięty przez władze carskie, został zapamiętany jako przykład niezłomności i patriotyzmu. To fragment, w którym autor artykułu wyraźnie podkreśla dumę z jego postawy.

W połowie stulecia Łódź awansowała do rzędu miast gubernialnych, a burmistrzowie stali się prezydentami. Pierwszym z nich był Franciszek Traeger, po nim Andrzej Rosicki – patriota, który nie zyskał przychylności władz carskich i został usunięty za „nieprawomyślność”. To świadectwo, choć wystawione przez zaborcę, było dla Polaków powodem do dumy.

Potem przyszli kolejni: Edmund Pohlens, Maurycy Taubwurcel, Walerian Makowiecki – każdy z nich pełnił swą służbę krócej lub dłużej, aż wreszcie nastały długie rządy Władysława Pieńkowskiego. Trzydzieści dwa lata siedział na fotelu prezydenta, a choć orderów i tytułów mu nie brakowało, w pamięci łodzian zapisał się źle – jako ten, który bardziej dbał o względy carskich żandarmów i popów niż o dobro miasta.

Gdy wybuchła wojna w 1914 roku, Pieńkowski uciekł, a ster przejęła „Rada Czternastu”, potem Główny Komitet Obywatelski. Niemcy wprowadzili własnego nadburmistrza, lecz w 1917 roku odbyły się wybory i na czele miasta stanął inżynier Leopold Skulski.

Wraz z odzyskaniem niepodległości w 1919 roku Łódź wybrała swego pierwszego prezydenta w wolnej Polsce – Aleksego Rżewskiego. Był to czas nadziei i nowych planów, a po nim urząd przejął Marjan Cynarski, wspierany przez wiceprezydentów Groszkowskiego i Wojewódzkiego.

Tak oto snuje się dzieje łódzkiego magistratu – od prostych burmistrzów, którzy stawiali krzyżyki zamiast podpisów, po prezydentów wolnej Polski, którzy mieli prowadzić miasto ku nowoczesności. W tej opowieści odbija się cała historia Łodzi: jej wzloty, upadki i nieustanna walka o własne miejsce w świecie.

Cytat z publikacji: O Władysławie Pieńkowskim – najdłużej urzędującym prezydencie. „Ostatnim prezydentem podczas rosyjskiej był Władysław Pieńkowski, który ze wszystkich burmistrzów urzędował najdłużej, bo 32 lata – od końca roku 1882 do wybuchu wojny w 1914 roku, ale w kronikach miasta zapisał się najgorzej.” To mocna ocena, pokazująca, że długość urzędowania nie zawsze idzie w parze z zasługami. Pieńkowski, choć formalnie stabilny, był symbolem stagnacji i podporządkowania caratowi.

Ilustracje czarno-białe zamieszczone w publikacji, i tak: ¹

• Andrzej Rosicki. Prezydent m. Łodzi w roku 1862-1865. Dzielny patriota, wybitny organizator, uczestnik powstania w 1863 roku.
• Edmund Pohlens. Prezydent m. Łodzi w roku 1865-1869.
• Inż. Leopold Skulski. Prezydent m. Łodzi w roku 1917-1919.
• Aleksy Rżewski. Prezydent m. Łodzi w roku 1919-1923.
• Władysław Pieńkowski. Prezydent m. Łodzi od roku 1882-1914. Człowiek, który zaprzepaścił najżywotniejsze interesy miasta.
• Wiktor Groszkowski. Obecny wiceprezydent m. Łodzi (dot. 1924).
• Marian Cynarski. Obecny prezydent m. Łodzi (dot. 1924).
• Wacław Wojewódzki. Obecny wiceprezydent m. Łodzi (dot. 1924).

Cytat z publikacji: O pierwszych wyborach w wolnej Polsce. „Wybrani zostali wtedy: na prezydenta miasta Aleksy Rżewski, na wiceprezydentów inż. Wacław Wojewódzki i Izydor Faterson…” Ten fragment symbolizuje przełom po latach carskiej dominacji i niemieckiej okupacji Łódź wreszcie wybierała swoich włodarzy w wolnej Polsce.

Źródło.

• Artykuł prasowy „Burmistrzowie i prezydenci m. Łodzi”; łódzkie czasopismo „Łódź w ilustracji dodatek niedzielny do Kurjera Łódzkiego” z dnia 12.10.1924, Nr 8, str. 1-3. Lokalizacja, Dostępność i Zbiory – Wojewódzka Biblioteka Publiczna im. Józefa Piłsudskiego w Łodzi – Regionalia Ziemi Łódzkiej. Prawa – Domena publiczna.

1. Zdjęcia; Burmistrzowie i prezydenci m. Łodzi; jw. ↩︎

Views: 59